Danimarka niyə koronavirusla mübarizədə digər ölkələrdən daha yaxşı məşğul oldu? – MÜSAHİBƏbackend

Danimarka niyə koronavirusla mübarizədə digər ölkələrdən daha yaxşı məşğul oldu? - MÜSAHİBƏ

Oxford Universitetinin Blavatnik İdarəetmə Məktəbinin İqtisadiyyat və Dövlət Siyasəti professoru, “Kapitalizmin gələcəyi” kitabının müəllifi Paul Collier Rusiya İqtisadiyyat Məktəbinin (NES) təşkil etdiyi onlayn mühazirəsi ərəfəsində “Kommersant”a müsahibəsində kapitalizmin problemləri haqda söz açıb və niyə Danimarkanın bəzi ölkələrə nisbətən pandemiya ilə mübarizədə daha müvəffəq olduğunu deyib.

-Mühazirəniz kapitalizmin gələcəyi haqqında olacaq. Nəsə şübhələr var?

– Kapitalizm 40 il ərzində tədricən “relsdən çıxdı” və bu proses xüsusilə ABŞ və Böyük Britaniyada, həm də Qərbi Avropada görünən çox açıq “boşluqların” ortaya çıxmasına səbəb oldu. Kitabda bu “boşluqların” niyə ortaya çıxdığı sualına cavab verməyə çalışıram. Məncə, əsas səbəb həm siyasi spektrin “sol”, həm də “sağ” qanadı üçün adi hala çevrilmiş fərdiliyin artan populyarlığıdır. Meritokratiyanın təntənəsidir, hər şeyə özünüz nail ola biləcəyinizə inamdır. Ancaq bu fikir dağıdıcı oldu – qarşılıqlı dəstək verən bir cəmiyyətə mənsub olma hissini öldürdü. İndi müvəffəq insanlar daha az müvəffəq olan insanların problemlərindən uzaqlaşdılar, ortaq bir kimlikdən qaçdılar.

“İqtisadi adam” acgöz, tənbəl, eqoist, lakin ağıllıdır. Demək olar ki, Donald Tramp kimi. Belə bir toplumda ən acgöz və ağıllı qazanır, tərəqqinin mühərriki tamahkardır. “İqtisadi adam”ın qaydasının nəyə gətirib çıxaracağına bir nümunə “Biz puldan başqa bir şey etmirik” şüarı olan Bear Stearns investisiya bankının çökməsidir. Ancaq biz “iqtisadi” insanlar deyilik, sosial heyvanlarıq, qarşılıqlı öhdəliklərin əxlaqı bizim içimizdə qurulub.

Pandemiyanın nəticələri də ölkədən ölkəyə dəyişdi. Avropada ən uğurlu Danimarka idi – iqtisadiyyatı ən az zərər gördü. Bu, yaxşı qonşuluq ənənələrinin çox inkişaf etdiyi, insanların bir-birlərinə qarşı öhdəliklərini hiss etdikləri bir ölkədir. Digər tərəfdə isə virusun yayılmasına cavab olaraq silah mağazalarında növbələrin düzüldüyü ABŞ-dır.

-Səlahiyyətli şəxslərin hərəkətlərinə baxanda Danimarkanı bu qədər uğurlu bir nümunə edən nədir?

– Əsas fikir mərkəzsizləşdirmədir, çünki yuxarıdakıların daha yaxşı bildiyinə inanmaq səhvdir. Nəticədə, həqiqətən yaxşı qərarların hamısı iki növ biliyin birləşməsini tələb edir. Məsələn, İngilis cəmiyyəti Avropanın ən mərkəzləşmiş cəmiyyətidir, bu eyni zamanda şəhərdəki maliyyə aləminin və siyasi sistemin işinə də aiddir.

Danimarkada bir ictimai dialoq qurulur – bu, ümumi bir hədəfin ortaya çıxmasının açarıdır, çünki insanlar eşitdiklərini görsələr, problemin həllində iştirak etmə ehtimalı daha yüksəkdir, ortaq bir hədəfə çatmaq üçün qısamüddətli faydalarından imtina etmələri daha asan olur.

Buna görə, liderliyin iki tərzi var: birincisi üstünlük, dialoq təmin etmir. Başqa bir üslub da var – lider öz mənafeyini qurban verməyə hazır olduğunu göstərərək cəmiyyətdə hörmət qazanır. Buna görə liderlər ya baş komandir, ya da “baş rabitəçi” ola bilər. Ancaq birincinin qərarları daha pis bir şəkildə icra edilir, çünki onların icrası üçün tək motivasiya cəza təhdididir. Danimarkada isə liderlər “əsas ünsiyyətçilər”dir.

-Pandemiya ilə mübarizədə Çin nümunəsi də bir çox ölkələr tərəfindən uğurlu sayılır, orada virusun yayılmasının qarşısını almaq üçün sərt tədbirlər görülüb.

– Qeyd edim ki, Cənubi Koreya, Tayvan və Sinqapur kimi ölkələrin pandemiya ilə davranışı Danimarka modelinə daha yaxındır. Çinə gəldikdə, məlumatların təhrif olunması səbəbindən də daxil olmaqla bütün hekayəni bilmirik. Çində ümumi məqsəd hissi kommunistlərdən xeyli əvvəl formalaşmağa başladı – imperator xalqa xidmət etmək səlahiyyətinə sahib idi.

Bu səbəbdən böhrandan çıxmağın nə dərəcədə avtoritarizmin bir nəticəsi olduğunu və ortaq bir hədəfin mövcudluğunu söyləmək çətindir. Ancaq virus Uhanda yayılmağa başlayanda, bütün avtoritar liderlərin problemi olan məlumatların ötürülməsində açıq bir gecikmə oldu – heç kim onlara pis xəbər vermir.

-Kitabda şəhərlər, icmalar, siniflər arasında artan bərabərsizliyə işarə edirsiniz. Pandemiya buna necə təsir edəcək?

– İndiyə qədər bu vəziyyət yüksək qeyri-müəyyənlik ilə xarakterizə olunur. Məsələn, Londonda çoxları mütəmadi olaraq kənarlardan mərkəzdəki ofisə səyahət edirdi, amma bunun heç lazım olmadığı ortaya çıxdı. İndi ofis sahələrinin 40-70% -i tələb olunmayacaq. Birmingham onsuz da “Yeni London” olaraq reklam olunur. Ancaq xidmət işçiləri ağ yaxalı işçilərdən daha çox əziyyət çəkdilər, necə ki, inşaatçılar kimi, məsafədən işləyə bilmirlər və şirkətlərin hansı hissəsinin bazarı əbədi tərk edəcəyini və hansının ayaqda qalacağını hələ başa düşə bilmərik.

-Texnologiyanın əmək bazarına təsiri necə olacaq?

-“Rəqəmsal texnologiyalar qorxunu artıracaq və daha çox işçini əmək bazarından qovacaq. Qərar vermək üçün daha az insan məsuliyyət daşıyacaq və işlərin çoxu avtomatlaşdırılacaqdır.

-Dünya ehtiyat valyutasını buraxan dövlətin, milli borcun artımında praktik olaraq heç bir məhdudiyyətin olmamasını şərtləndirən “müasir pul nəzəriyyəsi”nə (MMT) münasibətiniz necədir? Tərəfdarları bunun kapitalist sistemə xas olan bir çox problemi həll edə biləcəyinə inanırlar.

– Bu, ümumiyyətlə, axmaqlıqdır. Hökumətlər sıfıra yaxın nisbətdə borc ala bilərlər və bu fürsəti ən azı on il ərzində əldə edəcəklər. Ancaq bu yalnız kreditorların hökumətlərin borclarını ödəmə qabiliyyətinə əmin olduqları zaman mümkün olacaqdır. Bu etimad aradan qalxarsa, inkişaf etmiş ölkələr son nəticədə öz valyutasını buraxmaqdan imtina edən Zimbabveyə çevriləcək – buna sadəcə tələb yoxdur.

Babək Göyüş                       

KONKRET.az

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

*

*

*