Rusiya tatarları Putinin milliyyətçi planlarından qorxurlarbackend

Rusiya tatarları Putinin milliyyətçi planlarından qorxurlar

Tatar liderləri öz dilinin və icmasının hüquqlarının gələcəyi üçün qorxuya düşüblər və bunun günahını Rusiya prezidenti Vladimir Putində görürlər.

KONKRET.az xəbər verir ki, bu sözləri “Los Angeles Times” nəşrinin əməkdaşı Sabra Ayres yazır.

Onun fikrincə, regional dillərin məcburi öyrənilməsinə son qoymuş qanuna görə, şagirdlər ana dilini fakültativ şəkildə öyrənməli olurlar. Bu, çoxlarının xoşuna gəlmir.

Rusiya bu ay Tatarıstanda məktəb direktorlarına tatar dili dərslərinin sayının yarıya endirilməsi haqda əmr verib.

İki il öncə Kreml Rusiya Federasiyasının 85 bölgəsinə və respublikalarına göstəriş verib ki,  regional dil dərsləri məktəb Proqramına sərbəst şəkildə daxil edilə bilməz.

Bu isə zəngin resurslarla bol olan və Moskvanın 800 kilometr şərqində Volqa çayının hər iki sahilində yerləşən Tatarstanda iğtişaşlar yaradıb.

Polis qeyri-kommersiya xarakterli Ümumtatar ictimai Mərkəzinin rəhbərləri də daxil olmaqla tatar fəallarını cərimələyir, saxlayır, dindirir və axtarış edir. Bu, fəalların Tatar dilini və mədəniyyətini daha etibarlı müdafiə etməyi tələb etməsi ilə bağlıdır. Hökumət binalarının qarşısında tək piketlər təşkil edən fəallardan biri son iki ildə məhkəmənin göstərişi ilə iki dəfə 30 günlük müalicə üçün psixiatriya xəstəxanasına göndərilmişdir. Bu cəza sovet dövrünün taktikasını canlı şəkildə xatırladır.

Ümumtatar ictimai Mərkəzinin rəhbəri Farit Zəkiyev Tatar liderlərinin öz dilinin gələcəyinə və öz icmasının hüquqlarına görə qorxduqlarını deyirlər. Onların fikrincə, bu, birbaşa Rusiya prezidenti Vladimir Putinin günahıdır.

Zəkiyev bildirir ki, Putin tatarları nə qədər çox sıxışdırarsa, bir o qədər də tatarlar Moskvadan inciyəcəklər.

1992-ci ildə SSRİ-nin süqutundan sonra tatar mərkəzi müstəqillik referendumunun keçirməsinə kömək etdilər. Həmin vaxt əhalinin 62 faizi müstəqilliyin lehinə səs vermişdilər.

Tatarıstan tam müstəqilliyini əldə etməsə də, 1994-cü ildə Rusiyanın o vaxtkı Prezidenti Boris Yeltsinlə müqavilə bağlamışdı.

Putin hakimiyyətdə olduğu 20 il ərzində regional hökumətlərin yerli dillərinin, tarixinin və mədəniyyətin qorunması imkanlarını amansızcasına zəiflətmişdir. O, tarix dərsliklərinin nəşri prosesinin milliləşdirilməsinə dair bir sıra qanunlar imzalayıb və tələb edib ki, bütün yerli dillərdə yazı rus dili kimi kiril əlifbasında olsun.

Regional dillərin məcburi öyrənilməsinə son qoyan qanunun müddəalarına əsasən, şagirdlər indi Tatar dilini fakültativ məşğələlərdə öyrənə bilərlər.

Moskva iddia edir ki, ruslar, hətta azlıq təşkil etdikləri yerlərdə belə, onlar üçün doğma olmayan dili öyrənməyə borclu deyillər.

Bu qanun Rusiyada ikinci etnik qrup olan tatarlar tərəfindən xüsusilə zəiflədilmiş, əhalinin ümumi sayının dörd faizini təşkil etmişdir. Tatar dilində Tatarıstanın 50 milyonluq əhalisinin təxminən 4% – i danışır. Rusiyada cəmi 5,3 milyon Tatar var və onların təxminən yarısı Tatarıstanda yaşayır, burada iqtisadiyyat öz neft şirkəti və hərbi təyyarə sənayesi müəssisələri sayəsində inkişaf edir.

Tənqidçilər bildirir ki, Putin guya rusdilli əhalinin müdafiəsi ilə bağlı bu bəhanələrdən istifadə edib. O, bu vasitə ilə 2014-cü ildə Krım yarımadasını Ukraynanın əlindən alıb. Böyük paradoks da bundan ibarətdir.

Putin 2000-ci ildə Rusiya prezidenti oldu və onun hakimiyyətinin başlanğıcı Rusiyanın narahat olmayan Şimali Qafqaz regionunda yerləşən Çeçenistan müsəlman Respublikasında separatçı qiyamın qanlı şəkildə yatırılması ilə qeyd edildi.

“Putin hesab edir ki, o, siyasi karyerası ilə bu problemlərlə mübarizə aparmağa borcludur və bu, onun üçün birinci dərəcəli əhəmiyyətə malikdir”, — deyə indi Moskvada politoloq işləyən Abbas Qallyamov bildirib. — Belə problemlər yarandıqda o, dərhal hərəkətə başlayır, özü də bəzən heç bir ehtiyac olmadan”.

Qeyd edək ki, Putinin narahatlığı dərin şəxsi xarakter daşıyır. Bir dəfə o, Sovet İttifaqının dağılmasını “XX əsrin ən böyük faciəsi” adlandırıb. O, Tatarıstan və Çeçenistanın 30 il əvvəl Sovetlər İttifaqı dağılanda Moskvadan müstəqillik əldə etmək cəhdlərini unutmayıb.

Putin dövründə Kreml etnik müxtəliflikdə ölkənin parçalanmasının potensial mənbəyini görür və daha çox mərkəzləşdirilməsini tələb edir. Bu barədə Moskvada Ali İqtisadiyyat Məktəbinin nəzdində Müstəqil Sosial Siyasət İnstitutunun regional proqramının direktoru Natalya Zubareviç məlumat verib.

“Onlar müxtəlifliyin və rahatlığın dəyərini başa düşmürlər, yalnız nəzarət barədə düşünürlər”, — deyə o bildirib.

Kazan jurnalisti, regional və milli məsələləri işıqlandıran Rimma Bikməhəmmədova bildirib ki, o vaxt Tatarıstanda məktəblər tələb edirdilər ki, şagirdlər həftədə altı saat Tatar dilini öyrənsinlər. Bu gün valideynlər öz uşaqları üçün Tatar dili kursunun keçirilməsini ayrıca xahiş etməlidirlər. Bir çox məktəblərdə tatar dili müəllimləri yoxdur, çünki qanun qəbul edildikdən sonra minlərlə müəllim işdən azad edilmişdir.

“Burada bu, son 10 il ərzində ən güclü məqam idi”, — Bikməhəmmədova bildirib. “İnsanlar ayağa qalxdılar və nə baş verdiyini dinlədilər və çox narahat oldular”.

Tatarıstanda bir çoxları yeni Qanunu birbaşa hücum hesab etdilər. “Sözlə hiddət hisslərini çatdırmaq mümkün deyil”, — deyə Tatarıstanın Birinci Prezidenti Mintimer Şaymiyev bildirib. Şaymiyev Tatarıstanda dərin hörmətə malikdir. O, üç müddət prezident postunda qalıb və bütün bu müddət ərzində muxtariyyəti fəal müdafiə edib.

Baş Prokurorluq mütəmadi olaraq respublika məktəblərində yoxlamaları təşkil edir, onları federal qanunun icrasına məcbur edir.

Bununla yanaşı, fəallar yerli polisin qəzəbinə və qəzəbinə məruz qalıblar. Tatarıstanın şərqində kiçik ikidilli kənddə böyüyən Zəkiyev yanvar ayında iştirak etdiyi noyabr nümayişində “pozuntular”ın müzakirəsi üçün polisə çağırılıb.

O, 2002-ci ildən etibarən Ümumtatar ictimai Mərkəzinin üzvü olaraq etiraz aksiyalarının təşkilinə kömək edir. Onların iştirakçıları həmişə cərimə edilir.

Zəkiyev gənc tatarların öz mədəniyyətinə kifayət qədər diqqət yetirməməsindən narahatdır.

“Mümkün olduqda, əksər valideynlər uşaqlarını tatar dilinin əvəzinə ingilis dilini öyrətməyə üstünlük verirlər. Qız uşaqları ilə tatarca danışırlar”, deyə Zəkiyev bildirib.

“Biz tatarlar çox tolerant insanlarıq”, deyə o, qonaqlara Tatar kəndindən təzə bal təklif edib. Zəkiyev əlavə edib ki, lakin bu tolerantlığa görə tatar xalqı çox asanlıqla sıxışdırıla bilər.

Qonşu Başqırdıstanın regional Administrasiyasında fəaliyyət göstərən politoloq Qallyamov Putinin hazırkı tolerantlığının gələcəkdə Kreml üçün siyasi problemlərə çevrilə biləcəyinə dair xəbərdarlıq edib.

“Tatarlar uzun müddət inciklikləri xatırlayırlar, bəzən nəsillər boyu”. O, belə deyib.

Babək Göyüş

KONKRET.az

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

*

*

*