Tokayev Nazarbayevlərin sendviçinin bir hissəsini dişlədi: “Bu hadisələr boş yerə yaranmır”backend

Tokayev Nazarbayevlərin sendviçinin bir hissəsini dişlədi: “Bu hadisələr boş yerə yaranmır”

Dariqa Nazarbayevanın Qazaxıstan Senatının spikeri vəzifəsindən uzaqlaşdırılması sürpriz oldu. Ancaq son həftələrin hadisələrinə yaxından baxsanız, bir müddətdir ki, pərdə arxasında hərəkətin müşahidə olunduğunu görə bilərsiniz.

KONKRET.az xəbər verir ki, bu məqalə Eurasianet portalının Mərkəzi Asiya üzrə redaktoru Peter Leonard tərəfindən qələmə alınıb.

“Birincisi, parlamentin yuxarı palatasının sədri vəzifəsinin yalnız bir səbəbə görə vacib olduğunu qeyd etmək lazımdır: Konstitusiyaya görə, indiki Qasım-Comərd Tokayevin vəzifəsindən istefası, ölümü və ya bacarıqsızlığı halında dövlət başçısı olan şəxs bu vəzifəni tutan şəxsdir.

Bu, 2019-cu ilin martında, Nursultan Nazarbayevin qəfildən istefa verdiyi və beləliklə, 30 illik hakimiyyətini sona çatdırdığı bir vaxtda baş verdi. Təcrübəli diplomat və Nazarbayevin etibarlı müttəfiqi olan Tokayev o zaman Senatın spikeri olmuş və nəticədə asanlıqla prezident kürsüsünə oturmuşdu.

Hakim ailəyə sədaqətini nümayiş etdirmək üçün Tokayev dərhal iki iş gördü. Köhnə dostu və müəlliminə təşəkkür və təriflər söyləyərək, paytaxt Astananın Nur-Sultan adına dəyişdirilməsi prosesinə rəhbərlik etdi. Ancaq bu hamısı gözə kül üfürmək imiş. Daha da önəmlisi, Senat Nazarbayevanı onun varisi təyin edilməsinə səs verəndə müdaxilə etməyib və bununla da ailəyə ehtiyat variant yaratmış və bəlkə də ona monarxiya ssenarisi altında hakimiyyəti təhvil vermək strategiyasını həyata keçirməsində kömək etmişdir.

Bu arada, iyul ayında 80 yaşına çatacaq Nazarbayevin özü də vəzifədən getmək niyyətində deyildi. Son nəfəsinə qədər, şəxsiyyət kultunun formalaşmasının bir çox digər təzahürləri fonunda 2010-cu ildə ona verilmiş “Millətin Lideri” adı şəklində qanuni silahlarla qorunacaqdır. Üstəlik, ölkənin bütün hüquq-mühafizə orqanlarına nəzarət edən Təhlükəsizlik Şurasının sədri vəzifəsini ömrü boyu daşıyacaq.

Ancaq bu da yetərli deyildi. Keçən ilin oktyabr ayında Tokayev, öz səlahiyyətlərini və müstəqil fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdıran qəribə bir sərəncam imzaladı. Lakin Nazarbayev siyasi və hüquq-mühafizə orqanlarında əsas təyinatlara veto qoydu.

Regional kontekstdə də belə hal olub. Qonşu Qırğızıstanda, 2017-ci ilin sonunda istefa verən prezident Almazbek Atambayev hesab edirdi ki, yalnız bir müddət dövlət başçısı vəzifəsini tutmaq hüququna malik olacaq. Atambayevin fikrincə, manipulyasiya etmək üçün o, zəif bir varisini təyin etməlidir.

Lakin hər şey plana  uyğun getmədi: Atambayev Sooronbay Jeenbekovun ona tapşırılan rolu oynamamağına təəccübləndi. Bunun ardınca, 2019-cu ilin avqustunda Atambayevin şəhərətrafı iqamətgahında qanlı qarşıdurma olan bir sabun operası yaradıldı. İndi eks-prezidentin boş vaxtlarında məhkəmənin qərarını gözlədiyi müddətdə səhv etdiyi barədə düşünmək üçün çox vaxtı olacaq və buna görə şübhəsiz ki, həbs ediləcək.

Nazarbayev Tokayevə güvənə bilər, amma buna baxmayaraq, öz varisinə sadiq qalmağın nə qədər təhlükəli olduğunu başa düşür. Beləliklə, Tokayev, məcazi olaraq, Nazarbayevlərin bir sendviçi kimi ortaya çıxdı: biri üstündə, digəri altda. Bu metaforanı inkişaf etdirsəniz, yaxşı sendviçin sirri ondan qalın dilim kəsməməkdir. Çox çörək  yesəniz, onun içinə qoyulanın dadını  hiss etməyəcəksiniz.  Bəlkə sendviçin özü içinə qoyulanların dadını korlayır?

15 apreldə Konstitusiya Şurası Konstitusiyanın 61-ci maddəsinin 3-cü bəndinin təfsiri ilə bağlı əlavə aydınlıq gətirmək üçün Senat sədrinin müraciətini qəbul etdiyini bildirən bir bəyanat verdi. Bu paraqraf, dövlət siyasətinin inkişafının bütün vacib aspektlərində tənzimləmə və əsas prinsipləri qurmaq istəyəndə ən yüksək səlahiyyətlərə parlamentin sahib olduğunu təmin edir.

Bunu Tokayev istiqamətində xəbərdarlıq atəşi kimi götürməmək çox çətindir, əsas mesaj millət vəkillərinin hökumətdə daha vacib rol oynamasıdır. 30 apreldə Nazarbayeva daha qətiyyətli bir şəkildə, dövləti və iqtisadiyyatı idarə etmə üsullarına köklü bir şəkildə yenidən baxılmasının lazım olduğuna bənzər bir şey söyləməyə çalışdı. “Açığı, məsələ mürəkkəbliyi və həcmi ilə fövqəladə bir vəziyyətdədir. Hökumətin, parlamentin, yerli hakimiyyət orqanlarının, vətəndaş cəmiyyətinin birgə işinin keyfiyyəti ilə bağlı xüsusi tələblər lazımdır” deyib Nazarbayeva.

Bütün bu hadisələr boş yerə yaranmır. Qazaxıstan çox çətin günlər keçirə bilər. Neftin qiymətləri – ölkənin ən vacib ixrac əmtəəsi – tarixi enmə həddinə çatdı. Koronavirusla mübarizə strategiyası çərçivəsində hökumət tərəfindən təqdim edilən karantin çox sayda vətəndaşın iş itkisi ilə nəticələndi. Bu tədbirlər müvəqqəti olsa da və hakimiyyətin bir ay ərzində tədricən normal həyata keçməyə başlamaq niyyətində olduğu görünsə də, nəticələr uzun müddət hiss ediləcəkdir.

Sətirlər arasına diqqət etsəniz, Nazarbayeva yəqin ki, nə Tokayevin, nə də mövcud güc strukturunun Qazaxıstanı bu qarışıqlıqdan çıxara bilməyəcəyinə işarə edib. Əgər o, həqiqətən də bunu nəzərdə tutmuşdusa, bəlkə də onun Senat rəhbəri vəzifəsindən kənarlaşdırılması prezidentin bu cür hücumlardan və sükan çarxını onun əlindən almaq cəhdlərindən bezdiyini deməyə əsas verir.

Eyni zamanda, Tokayevin Nursultan Nazarbayevin razılığı olmadan qızını kənara çəkmək ehtimalı demək olar ki, yoxdur. Belə fərziyyələr var ki, Nazarbayev artıq 56 yaşlı qızının çaşqın vəziyyətlərindən sonra ailəsi haqda İngiltərə məhkəməsində ortaya çıxan informasiyalardan bezib. Ancaq Tokayevin bu siyasi dramda passiv rol oynadığını söyləmək olmaz.

Bu, mümkün olan ən pis səbəblərdən olsa da, koronavirusla böhran ona bir neçə həftə əvvəl təsəvvür edə bilmədiyi ictimai həyat üzərində nəzarət və güc verdi. Üstəlik, bütün bunları əhalinin demək olar ki, tam dəstəyi ilə əldə etdi.

Nazarbayev təbii fəlakətlərə, ictimai iğtişaşlara və ya silahlı zorakılıq aktlarına vaxtında cavab verməklə həmişə çətinlik çəkirdi. Prezident olanda belə məqamlarda adətən əvvəlcə diqqətlə, bəzən bir neçə gün gözləyir, sonra uzaqdan göstərişlər verirdi.

Tokayev tamamilə fərqlidir. Keçən yay Qazaxıstanın cənubundakı bir şəhər yaxınlıqdakı silah-sursat anbarında baş verən partlayışlardan sonra Tokayev tez hadisə yerinə getdi. Ölkədə koronavirus epidemiyası başlayanda, səhiyyə və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları ilə çiyin-çiyinə çalışdı.

Keçən il hökumət əleyhinə etiraz dalğalarına cavab olaraq, Tokayev, digərləri ilə yanaşı, hakim elita və vətəndaş fəalları arasında körpü olacaq Milli Etibar Şurasını yaratdı. Bu təşəbbüs, əksəriyyətin fikrincə, məyusluqla başa çatdı, lakin buna baxmayaraq, Tokayev etirazlara dözməyəcəyi və gücsüz bir yanaşmaya üstünlük verəcəyi barədə əvvəlcədən söylədiyi fikirlərə zidd olan bir dialoq qurmağa cəhd göstərdi.

Beləliklə, mövcud vəziyyət Tokayev üçün fürsətlər yaradır, ancaq bu, ciddi risklərə gətirib çıxara bilər. Belə ki, o, nüfuzunu istər rəsmi, istərsə də səlahiyyət baxımından artıra bilər, sonra isə Qazaxıstanı müstəqillik qazandıqdan bəri düşdüyü çətin vəziyyətlərdən çıxarmağı bacarmalıdır.

Ancaq bir vaxtlar Dariqa Nazarbayeva bütün bu problemli məsələlərdən uzaqlaşdırıldığına görə kimlərəsə təşəkkür edə bilər.

Babək Göyüş

KONKRET.az

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

*

*

*