Sənədsiz evlərin sökülməsi zamanı kompensasiya məsələsi cəmiyyətdə ən çox müzakirə olunan və birmənalı qarşılanmayan mövzulardan biridir. Qanunvericilik baxımından belə tikililərə görə ödəniş nəzərdə tutulmasa da, praktikada fərqli yanaşmalar tətbiq edilir.
Bəs vətəndaşlar hansı hallarda kompensasiya ala bilir və bu məbləğ necə müəyyən olunur?
Mövzu ilə bağlı KONKRET.az-a açıqlamasında Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin sədri Vüqar Oruc bildirib ki, sənədsiz evlərə kompensasiya qanunla məcburi şəkildə verilmir.
Onun sözlərinə görə, kompensasiya yalnız mülkiyyət hüququ olan şəxslərə şamil edilir:
“Vətəndaşlar yalnız öz mülkiyyət hüququndan imtina etdikdə kompensasiya ala bilirlər. Sənədsiz evlərə malik olan şəxslər isə hüquqi baxımdan mülkiyyətçi hesab edilmirlər”.
Bununla belə, ekspert qeyd edir ki, Azərbaycan sosial dövlət olduğu üçün praktikada humanist yanaşma tətbiq olunur. Belə ki, uzun müddət müəyyən ərazidə yaşayan, orada tikinti aparan və kommunal ödənişlər edən şəxslərə müəyyən kompensasiya ödənilə bilər:
“Əgər vətəndaş həmin ərazidə uzun müddət yaşayıbsa, müəyyən xərc çəkərək ev tikibsə və yaşayışını təmin edibsə, bu zaman ona müəyyən məbləğdə kompensasiya verilir. Lakin müvəqqəti və qanunsuz tikililərə görə kompensasiya nəzərdə tutulmur”.
Vüqar Orucun sözlərinə görə, hətta bəzi hallarda tikilinin bir hissəsi qanuni, digər hissəsi isə qanunsuz olduqda belə, çəkilən xərclər nəzərə alınır və müəyyən ödəniş edilir.
Ekspert kompensasiya məbləğinin müəyyən olunmasının üç əsas mexanizmi olduğunu vurğulayıb:
- Birinci variantda müvafiq icra qurumu tərəfindən komissiya yaradılır və əraziyə baxış keçirərək qiyməti müəyyən edir. Məsələn, paytaxtda “Sovetski” kimi tanınan ərazidə bu məbləğ hər kvadratmetr üçün 2700 manat olaraq təyin edilib.
- İkinci halda investor birbaşa sakinlərlə danışıqlar aparır və razılaşdırılmış məbləğ ödənilir.
- Üçüncü variantda isə satınalma yolu ilə seçilən müstəqil qiymətləndirmə şirkəti kompensasiyanı hesablayır.
V.Oruc hesab edir ki, ilk iki yanaşma tam şəffaf deyil və subyektiv qərarların təsiri altına düşə bilər:
“Daha düzgün yanaşma qiymətləndirmə şirkətləri tərəfindən aparılan hesablamalardır. Kompensasiya yalnız köhnə və qəzalı binanın dəyərinə görə deyil, həmin ərazinin bazar qiymətləri əsasında müəyyən edilməlidir”.
Onun fikrincə, qiymətləndirmə zamanı söküntü aparılan ərazinin ətrafında, təxminən 1 kilometr radiusda yerləşən yeni tikililərin bazar dəyəri əsas götürülməlidir. Bu halda vətəndaş aldığı kompensasiya ilə eyni ərazidə yeni mənzil əldə edə bilər.
Beləliklə, qanun sənədsiz evlərə kompensasiyanı məcburi etməsə də, praktikada sosial və humanitar yanaşma üstünlük təşkil edir.
Bununla yanaşı, ekspert hesab edir ki, kompensasiya mexanizmlərinin daha şəffaf və vahid qaydalar əsasında tənzimlənməsi bu sahədə narazılıqları minimuma endirə bilər.
Aynurə İsmayıl
KONKRET.az