Sovet məhkəmə arxivlərində qorunub saxlanılan qeyri-adi cinayət işlərindən biri haqqında danışarkən insan istər-istəməz təəccüblənir. Bu hekayənin qəhrəmanı nə qətl törətmişdi, nə qarət etmişdi, nə də kiminsə əmlakını oğurlamışdı. O, hətta heç kəsi təhqir etməmişdi. Buna baxmayaraq, məhkəmə onu 13 il müddətinə azadlıqdan məhrum etmişdi. Bu, SSRİ-də mümkün olan ən ağır cəzalardan bir qədər az idi.
Bəs gənc oğlan hansı cinayəti törətmişdi?
O, qeyri-adi intellektə, güclü yaddaşa və böyük istedada malik idi. Ən nüfuzlu sovet ali məktəblərinin qəbul imtahanlarından uğurla keçə, tələbə adını qazana bilirdi. Ancaq bütün bunları öz gələcəyi üçün etmirdi. O, başqa insanların əvəzinə imtahan verir, onların adından ali məktəblərə qəbul olur və bu xidmətinə görə külli miqdarda pul alırdı.
Bu, sadəcə, imtahanda köçürmək və ya kiməsə kömək etmək deyildi. Söhbət sovet təhsil sistemindəki ciddi boşluqlardan istifadə edən, biliyini və aktyorluq bacarığını gəlir mənbəyinə çevirən qeyri-adi bir fırıldaqçılıq sxemindən gedirdi.
Yakob Klyuçnikov 1970-ci ildə İrəvanda rus dilində təhsil verən orta məktəbi qızıl medalla bitirmişdi. Bu nəticə ona SSRİ-nin ən nüfuzlu universitetlərinin qapılarını aça bilərdi. Lakin onun həyatı başqa istiqamətdə inkişaf etdi.
Yakob məktəb illərində tələbələr üçün referatlar və kurs işləri yazaraq pul qazanırdı. Əvvəlcə bu, kiçik əlavə qazanc idi. Lakin 1969-cu ildə qonşuları ona qeyri-adi təklif etdilər.
İrəvanda Klyuçnikovların yaşadığı binada gürcü ailəsi də yaşayırdı. Ailənin atası oğlunun Moskvada, xüsusilə də Moskva Dövlət Universitetində (MDU) oxumasını istəyirdi. Ancaq Vasili Ruxadze dərslərində yüksək nəticələr göstərmirdi. Oğlunun nüfuzlu universitetə qəbul olunmasını arzulayan ata Yakoba müraciət etdi.
Həmin vaxt doqquzuncu sinfi yenicə bitirmiş gənc başqasının adı ilə imtahan verməyə razılaşdı. O, Moskvaya Vasili Ruxadzenin sənədləri ilə getdi və qəbul imtahanlarını uğurla verdi. Beləliklə, əslində imtahanlarda iştirak etməyən Vasili tələbə adını qazandı.
Ailənin atası Yakoba 300 rubl ödədi. Müqayisə üçün qeyd edək ki, məqalədə göstərilən məlumatlara görə, 1970-ci ildə SSRİ-də orta aylıq əməkhaqqı təxminən 116 rubl idi. Bu, gənc üçün böyük məbləğ sayılırdı.
Yakob ilk uğurundan sonra öz biliklərini elmə həsr etmək əvəzinə, onlardan pul qazanmaq qərarına gəldi.
- Məktəbi bitirdikdən sonra Yakob Moskvaya yollandı. Bu dəfə o, MDU-ya qəbul olmaq istəyən başqa bir gəncin adından imtahan verdi. Nəticədə həmin şəxs universitetin iqtisadiyyat fakültəsinin tələbəsi oldu, Yakob isə xidmətinə görə 500 rubl aldı.
Ardınca daha iki müştəri tapıldı. Onlardan biri Ümumittifaq Qiyabi Toxuculuq Sənayesi İnstitutuna, digəri isə Ümumittifaq Qiyabi Qida Sənayesi İnstitutuna qəbul edildi. Bu xidmətlərin hər biri üçün Yakobun 700 rubl aldığı bildirilir.
- 1971-ci ildə o, daha altı Moskva ali məktəbinə başqalarının adı ilə qəbul imtahanlarında iştirak etdi. Beləcə, qeyri-adi biliyə malik gənc özü heç bir universitetin tələbəsi olmadığı halda, başqalarına tələbə adını qazandırırdı.
O, artıq adi məktəbli həyatı yaşamırdı. Moskvanın mərkəzində mənzil kirayələyir, bahalı geyimlər alır, paytaxtın nüfuzlu məkanlarında müştəriləri ilə görüşürdü. Onun üçün təhsil sisteminin zəif tərəfləri gəlir mənbəyinə çevrilmişdi.
Yakobun xidmətlərindən yararlananların sayı artdıqca o, təkbaşına işləyə bilməyəcəyini anladı. Müştərilər bir-birinə onun əlaqələrini ötürür, başqalarını da bu üsuldan yararlanmağa həvəsləndirirdilər.
Beləliklə, Moskvanın tələbə mühitində “Kantora” adı ilə tanınan qrup yarandı. Qrupun tərkibinə mühəndis Aleksandr Şeynis, MDU tələbəsi Nabi Şixverdiyev və Moskva Dəmir Yolu Mühəndisləri İnstitutunda çalışan, texnika elmləri namizədi Vitali Qorbunov da daxil idi.
Onlar yalnız qəbul imtahanlarında başqalarının əvəzinə iştirak etmirdilər. Qrupun üzvləri tələbələr üçün yoxlama işləri, məruzələr, kurs işləri və digər yazılı tapşırıqlar da hazırlayırdılar.
Bu xidmətlərin qiyməti işin növündən asılı idi. Məsələn, kurs işinə görə ən azı 25 rubl tələb olunduğu bildirilir. Qrup üzvləri isə qəbul imtahanlarında iştirak etmək üçün hər müştəridən 500–800 rubl alır, icraçılara 150–300 rubl ödəyir, qalan pulu öz aralarında bölüşdürürdülər.
1971-ci ilin yayında qrup üzvləri müxtəlif Moskva ali məktəblərində başqalarının sənədləri ilə imtahan verdilər. Qorbunov üç dəfə, Şeynis və Şixverdiyev isə hərəsi dörd dəfə başqa şəxslərin adından qəbul imtahanlarında iştirak etmişdi.
Yakobun rəhbərlik etdiyi şəbəkənin miqyası getdikcə böyüyürdü. Onun müştəriləri arasında Gürcüstandan gələn gənclər də vardı. Məqsəd yalnız universitetə qəbul olmaq deyildi: plan ondan ibarət idi ki, saxta yolla tələbə adını qazanan şəxslər sonrakı təhsil illərində də qrupun xidmətlərindən istifadə etsinlər. Fırıldaq necə üzə çıxdı?
Belə bir sxemin uzun müddət gizli qalması çətin idi. Qrupun fəaliyyətinin üstü isə təsadüfən açıldı.
1971-ci ildə imtahanlarda başqasının əvəzinə iştirak etməklə ali məktəbə qəbul olunan gənclərdən biri Gürcüstana qayıtdıqdan sonra bu barədə ətrafındakılara danışmağa başladı. O, hətta tanışlarına da həmin üsuldan yararlanmağı məsləhət görür, Yakobun əlaqələrini paylaşırdı.
Məlumat Gürcüstan milisinə çatdı və oradan Moskva cinayət-axtarış idarəsinə ötürüldü. Hüquq-mühafizə orqanları Yakobun fəaliyyətini yoxlamaq üçün onunla müştəri qismində əlaqə saxladılar. Əməliyyatçı 500 rubl ödəyərək onunla razılığa gəldi.
Bir neçə gün sonra Yakob Ümumittifaq Qiyabi Maliyyə-İqtisadiyyat İnstitutunda saxlanıldı. O, yenə başqasının sənədləri ilə qəbul imtahanı verməyə gəlmişdi.
İlk mərhələdə istintaqın əlində onun əleyhinə kifayət qədər sübut yox idi. Bir sıra adlar və əməliyyat məlumatları mövcud olsa da, müştərilərin hamısının ifadə verəcəyinə təminat yox idi. Yakob əvvəlcə susdu.
Lakin 1971-ci ilin sonlarına yaxın o, təslim olaraq ifadə verdi. İstintaq zamanı başqalarının sənədlərindən istifadə etməklə qəbul imtahanlarında iştirak etdiyi çoxsaylı halları etiraf etdi. Araşdırma nəticəsində 21 epizodu sübut etmək mümkün oldu. Halbuki onun belə fəaliyyətinin təxminən 50 halı əhatə etdiyi ehtimal edilirdi.
- Yakob həmçinin şəriklərinin adlarını açıqladı və “Kantora”nın bu üzdən çox müştərisinin kimliyini istintaqa bildirdi.
Niyə ona 13 il həbs cəzası verildi?
İşin üzə çıxması SSRİ-nin ali və orta ixtisas təhsili sistemində ciddi qalmaqala səbəb oldu. Məlum oldu ki, Yakob Klyuçnikov yeganə belə fırıldaqçı deyil. Bəzi ali məktəblərdə qəbul imtahanına gələn şəxslərin kimliyi lazımi səviyyədə yoxlanılmırdı.
Hadisədən sonra ali təhsil müəssisələrində qəbul qaydalarının sərtləşdirilməsi istiqamətində tədbirlər görüldü. Abituriyentlərin şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi və imtahanlarda başqasının iştirak etməsinin qarşısının alınması üçün yeni tələblər tətbiq olundu. Bir sıra universitetlərdə yoxlamalar aparıldı və saxta yolla qəbul olunan tələbələr xaric edildi.
- Məhkəmə Yakob Klyuçnikovu mütəşəkkil qrupun təşkilatçısı kimi 13 il müddətinə azadlıqdan məhrum etdi və əmlakının müsadirə olunmasına qərar verdi. Onun şərikləri isə üç ildən beş ilədək həbs cəzaları aldılar. İmtahanlarını başqalarının əvəzinə verdiyi müəyyən edilmiş 21 tələbə də cəzalandırıldı, lakin onların cəzaları həbsdən ibarət deyildi.
Yakobun həbsdən sonrakı həyatı barədə etibarlı məlumat yoxdur. Onun cəzaçəkmə müəssisəsindən sonra necə yaşadığı və qeyri-adi biliklərini hansı sahədə tətbiq etdiyi məlum deyil.
İstedad və zəka niyə cinayətə çevrildi?
Yakob Klyuçnikovun hekayəsi təkcə qeyri-adi yaddaşa və biliyə malik gəncin fırıldağı haqqında deyil. Bu hadisə həm də təhsil sistemindəki nəzarət boşluqlarının, diplom və tələbə adını şəxsi nüfuz vasitəsi hesab edən insanların, eləcə də başqasının əməyindən yararlanmaq istəyinin nəticələrini göstərir.
O, məktəbi qızıl medalla bitirmiş, ən nüfuzlu universitetlərə qəbul olmaq potensialına malik idi. Lakin öz biliyini elmi inkişaf üçün deyil, başqalarının əvəzinə imtahan verməkdən pul qazanmaq üçün istifadə etdi.
Ən maraqlısı isə budur ki, Yakobun yaratdığı sxem yalnız onun istedadı sayəsində işləmirdi. Bu fırıldaqçılıq ali məktəblərin qəbul zamanı namizədlərin kimliyini lazımi səviyyədə yoxlamaması ilə də mümkün olmuşdu.
Yakob Klyuçnikovun taleyi bir daha göstərdi: zəka insana böyük imkanlar yarada bilər, lakin biliyin hansı məqsədlə istifadə olunması insanın gələcəyini müəyyənləşdirir. Yakob öz qabiliyyətləri ilə tarixə alim və ya ixtiraçı kimi düşə bilərdi. O isə SSRİ-nin ən qeyri-adi qəbul fırıldaqlarından birinin təşkilatçısı kimi yadda qaldı.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az