Rusiya imperiyasının Nazirlər Sovetinin sədri olmuş, eser partiyasının üzvü tərəfindən qətlə yetirilmiş Pyotr Arkadyeviç Stolıpinin oğlu Arkadi Stolıpinin 1917-ci il Oktyabr çevrilişi ilə bağlı xatirələri həmin hadisələrin fərqli mənzərəsini ortaya qoyur.

Onun danışdıqları inqilabın geniş xalq kütlələrinin iştirakı ilə baş vermiş ümumxalq üsyanı deyil, daha çox təşkilatlanmış siyasi və hərbi qüvvələrin hakimiyyəti ələ keçirməsi olduğunu göstərən maraqlı şahid ifadələrindəndir.

Aşağıda Arkadi Stolıpinin İvan Tolstoyun “Rus çətin zamanı. Məğlubların tarixi” kitabında yer alan müsahibəsindən parçanı təqdim edirik.

“Böyük Oktyabr günü Petroqradı gördük”

Arkadi Stolıpin:

Noyabrın 7-də məndə skaut geyimi almaq həvəsi yaranmışdı. Gimnaziyadakı bütün dostlarım skaut idi və mən də onlara qoşulmaq istəyirdim. Nəqliyyat işləmədiyindən anamı şəhərin bir başından digər başına qədər piyada getməyə razı saldım. Məqsədimiz həmin geyimlərin satıldığı böyük mağazaya çatmaq idi.

Beləcə, Böyük Oktyabrın tarixi günündə Petroqradın küçələrində olduq.

Evdən, yəqin ki, saat üç radələrində çıxdıq. Sergiyevskaya küçəsi ilə hərəkət etdik, sonra Liteynı prospektinə keçdik. Orada vəziyyət nisbətən normal idi. Lakin Nevski prospektinə çatanda tamamilə fərqli mənzərə ilə qarşılaşdıq. Küçələrdə qarışıqlıq hökm sürürdü. İnsanlar müxtəlif istiqamətlərə hərəkət edir, bir-birini itələyir, əsgərlər isə özlərinə yol açmağa çalışırdılar. Onların hökumət tərəfdarı, yoxsa üsyançı olduqlarını müəyyən etmək mümkün deyildi.

Daha sonra Admiralteystvoya doğru istiqamətlənmiş pulemyotlarla təchiz olunmuş yük maşınlarını gördük. Hətta əsgərlərdən birindən nə baş verdiyini soruşduğumu xatırlayıram. O isə “Əl çək!” və ya buna bənzər bir cavab verdi. Görünürdü ki, özü də baş verənlərdən xəbərsizdir.

Ən maraqlısı odur ki, həmin vaxt heç birimiz inqilab haqqında düşünmürdük. Gördüyümüz mənzərə bizə adi bir yarmarkanın yaratdığı qarışıqlığı xatırladırdı.

Tamamilə boş olan Morskaya küçəsinə döndük. Günün ən maraqlı mənzərəsi isə Saray meydanına çıxdığımız zaman qarşımıza gəldi. Meydan bomboş idi. Baş Qərargahın tağının altından keçdik. Təxminən saat dörd olardı. Nə ümumxalq üsyanından, nə də Qış sarayına doğru irəliləyən insan izdihamından əsər-əlamət vardı.

Qış sarayının qarşısında odunlardan barrikadalar qurulmuşdu. Onların arxasından bəzi fiqurlar görünürdü. Deyəsən, bunlar “Ölüm batalyonu”nun qadın əsgərləri idi. Lakin onları dəqiq seçmək çətin idi.

Biz meydanı asta-asta keçərək həmin qadınlara baxırdıq. Onlar da başlarını barrikadaların arxasından çıxarıb bizə maraqla tamaşa edirdilər. Görünür, yaşlı bir qadınla yeniyetmə oğlanın sarayı hücumla ələ keçirməyə gəldiyini düşünmüşdülər.

Millionnaya küçəsinə döndük. Məşhur Atlant heykəllərinin yerləşdiyi Ermitajın girişində səliqəli geyimli, lakin olduqca tutqun görünən kiçik bir kazak dəstəsi ilə qarşılaşdıq. Onlar sakitcə, soyuqda ayaq üstə dayanmışdılar. Nə üçün orada olduqlarını özlərinin də bilmədikləri hiss olunurdu.

Bir qədər irəlidə isə qırmızı qvardiyaçılar dəstəsinə rast gəldik. Onlar da darıxırdılar. Görünür, artıq iki-üç saat idi ki, həmin yerdə dayanmışdılar. Hava soyuq idi. Dəstənin üzvlərindən biri yaxınlıqda dolaşan, saqqalı qarışıq bir qoca ilə mübahisəyə başladı. Əslində, onun məqsədi sadəcə ürəyini boşaltmaq, özünü nəyəsə məşğul etmək idi.

Qoca soruşdu:

“Niyə sizinlə mülki adamlar var?”

Qırmızı qvardiyaçı isə qışqırdı:

“Sənə nə dəxli var?! Bunlar qırmızı qvardiyaçılardır, bilmək istəyirsənsə!”

Aydın idi ki, o, sadəcə pis əhvalını kimdənsə çıxmaq istəyirdi. Görünürdü ki, həmin adamlara heç bir konkret tapşırıq və ya əmr verilməyib. Onlar dayanıb kazaklara baxır, kazaklar da onlara tamaşa edirdilər.

Beləliklə, mənim gördüklərim əsasında deyə bilərəm ki, küçələrdə heç bir ümumxalq üsyanı yox idi. Sonradan isə bu hadisələrin ətrafında Böyük Oktyabr haqqında böyük bir mif formalaşdı.

Görünür, axşama qədər hamı belə dayanıb gözləyib. Sarayın müdafiəçiləri tədricən dağılışır, qırmızı qvardiyaçılar isə onlara heç kimin mane olmadığını görərək saraya daxil olur və binanı ələ keçirirlər.

Əminəm ki, həmin vaxt zabitlərdən ibarət kiçik də olsa, təşkilatlanmış bir dəstə olsaydı, qırmızı qvardiyaçılar geri çəkilməyə məcbur qalardılar və Böyük Oktyabr çevrilişi baş verməzdi. Lakin belə bir dəstə yox idi.

Axşam anamla yenidən piyada evə qayıtdıq. Ən çox da mağazaya gedib vaxtımızı boş yerə itirdiyimizə təəssüflənirdik. Çünki mağaza bağlı idi.

Deyəsən, həmin axşam evimizdə qonaqlar da vardı. Müxtəlif mövzularda söhbətlər edildi. Ertəsi gün isə çevrilişin baş verdiyini, hamını bezdirmiş Müvəqqəti hökumətin hakimiyyətdən getdiyini və ölkənin idarəçiliyinin tamamilə tanımadığımız insanların əlinə keçdiyini öyrəndik.

“Leninin adını artıq eşitmişdik

Sual: O vaxt Lenin və Trotskinin adlarını bilirdinizmi? Oktyabr çevrilişindən əvvəl onlar haqqında nə danışılırdı?

Arkadi Petroviç Stolıpin:

Lenin haqqında, onun Kşesinskayanın malikanəsinin eyvanından çıxışlar etdiyi barədə danışırdılar. Böyük bacılarım, xüsusilə Aleksandra, hətta həmin çıxışları dinləməyə gedirdilər. Mən isə getmirdim. Bolşevik hərəkatı getdikcə güclənirdi və Leninin adı daha çox tanınmağa başlayırdı.

Oktyabr hadisələrindən sonra ailəmizin həyatı dərhal dəyişmədi.

İlk vaxtlar yeni hakimiyyət ehtiyatla davranırdı. Mən əvvəlki kimi eyni gimnaziyaya gedirdim. Sadəcə, bəzi məktəb yoldaşlarımın valideynləri qorxu içində Dona və ya Krıma köçməyin lazım olub-olmadığını müzakirə edirdilər. Yəni ümumi əhval-ruhiyyə dəyişmişdi, amma həyatın gündəlik ritmi hələ əvvəlki kimi davam edirdi.

Noyabrın 21-də ailəmiz hələ də fəaliyyət göstərən yataq vaqonlarında yer aldı və Petroqradı tərk etdik. Evimizin idarəçisi və bir neçə dostumuz bizi vağzala qədər yola saldı.

Vağzalda əsgərlərin böyük izdihamı vardı. Lakin bizdə belə bir hiss yaranmışdı ki, şəhəri bolşeviklərdən qorxduğumuz üçün deyil, daha çox ərzaq qıtlığı, yaxınlaşan müharibə və almanların istənilən an hücuma keçə biləcəyi ehtimalına görə tərk edirik. Hansısa dəhşətli qırğınların başlanacağından qorxduğumuzu xatırlamıram.

Kiyevə getdik və mən təhsilimi oradakı gimnaziyada davam etdirdim.

“Hakimiyyət hər gün dəyişirdi”

Sual: Siz Kiyevdə həmin dövrün əsas hadisələrinin şahidi oldunuz. Brest-Litovsk sülhünün imzalanması, alman işğalı, daha sonra Petlyura dövrü…

Arkadi Petroviç Stolıpin:

Bəli, bütün bunları öz gözlərimizlə gördük. Yanvarda Kiyevə bolşeviklər gəldi. Daha sonra Petlyura tərəfdarları almanlarla birlikdə geri qayıtdılar və ardınca hetmanlıq elan edildi.

Hetmanlıq dövründə şəhərdə böyük eyforiya hökm sürürdü. Tacirin bağında orkestrlər çalır, həmin vaxt Kiyevdə məskunlaşmış Peterburq cəmiyyəti isə Podolun necə yandığını izləyirdi. Yanğınların yerli kommunistlər tərəfindən törədildiyi deyilirdi.

1918-ci ilin sonundan 1919-cu ilin bütün ili və 1920-ci ilin əvvəlinədək Podolsk quberniyasında, Vinnitsadan təxminən qırx verst aralıda yaşadıq.

Hakimiyyət demək olar ki, hər gün dəyişirdi. Bəzən bir silahlı dəstə, bəzən də başqa bir quldur dəstəsi gəlib ərazini nəzarətə götürürdü.

Bütün bunlar ailəmiz üçün faciəvi nəticələndi. Şerbatovlar ailəsinin üzvlərini və bacımın ailəsini öldürdülər.

Daha sonra polyaklar gəldi və biz onlarla birlikdə xaricə yollandıq. Bu, 1920-ci ilin iyulunda baş verdi. Əvvəlcə Litvaya getdik və iki-üç il orada yaşadıq. Meşəmizin qalan hissəsini satdıq. Sonra İtaliyada bacım Şerbatovanın yanında, daha sonra isə Fransada yaşadım.

“Rusiya fəlakətdən qaça bilərdi”

Sual: 1917-ci ildə Rusiyada baş verən hadisələri bu gün necə qiymətləndirirsiniz?

Arkadi Petroviç Stolıpin:

Hakimiyyətin tənəzzülü hələ çar dövründə başlamışdı. Nazirlər tez-tez və xaotik şəkildə dəyişdirilirdi. Dövlət idarəçiliyi iradəsizlik nümayiş etdirirdi. Kadetlər və ziyalılar da baş verənlərin mahiyyətini lazımi səviyyədə dərk edə bilmədilər.

Əslində, yeni monarxiya quruluşunu və hələ çox gənc olan parlamentarizm sistemini inkişaf etdirmək lazım idi. Mənim fikrimcə, əgər bu istiqamətdə ardıcıl addımlar atılsaydı, tamamilə fərqli nəticələr əldə etmək mümkün olardı.

Rusiyanın ən azı on il müharibəsiz yaşamağa ehtiyacı vardı. Yeni siyasi sistemin möhkəmlənməsi, idarəçilik mexanizmlərinin formalaşması və dövlət institutlarının güclənməsi üçün zamana ehtiyac var idi.

Bəlkə də belə olsaydı, Rusiya böyük fəlakətdən qaça bilərdi…

Oktyabr çevrilişinin hərbi-siyasi tərəfi

Arkadi Stolıpinin xatirələri 1917-ci ilin Oktyabr hadisələrinin küçələrdə müşahidə olunan mənzərəsini əks etdirir. Lakin çevrilişin real miqyasını anlamaq üçün onun hərbi və siyasi tərəflərinə də nəzər salmaq lazımdır.

1917-ci ilin Oktyabr hadisələri kortəbii xalq üsyanından fərqli olaraq, əvvəlcədən hazırlanmış və hərbi-siyasi təşkilatlanma ilə həyata keçirilmiş hakimiyyət çevrilişi idi. Bolşeviklər Petroqradda strateji məntəqələrə nəzarəti ələ keçirmək üçün Hərbi-İnqilab Komitəsinin imkanlarından, Baltik donanmasının matroslarından, qırmızı qvardiyaçılardan və onlara dəstək verən hərbi hissələrdən istifadə edirdilər.

Bu prosesdə xarici amil, xüsusilə Almaniyanın bolşeviklərə münasibəti də tarixçilər arasında müzakirə mövzusu olaraq qalır. Almaniya müharibə şəraitində Rusiyanın daxildən zəifləməsində maraqlı idi. Lakin bolşevik çevrilişinin birbaşa Almaniya kəşfiyyatı tərəfindən maliyyələşdirilməsi barədə iddiaları mübahisəsiz tarixi fakt kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

Çevrilişin əsas hərbi dayaqlarından biri Baltik donanmasının inqilabçı matrosları idi. 1917-ci ilin oktyabrında Petroqrad ətrafında və Neva çayında cəmləşən hərbi gəmilər bolşeviklərin hakimiyyəti ələ keçirməsi prosesində mühüm rol oynadılar.

Bu gəmilər arasında əfsanəvi “Avrora” kreyseri, “Oleq” təlim kreyseri, “Samson”, “Zabiyaka”, “Novik”, “Qaydamak”, “Ukrayna”, “Metkiy” və “Moşnıy” esminesləri, eləcə də digər hərbi və köməkçi gəmilər vardı.

Gəmilərin və matros dəstələrinin iştirakı bolşeviklərin şəhərdəki strateji mövqeləri nəzarətə götürməsini asanlaşdırdı. Onlar körpülərin, vağzalların, teleqrafın və digər mühüm obyektlərin ələ keçirilməsində iştirak etdilər.

Oktyabr çevrilişinin əsas mərhələləri

24 oktyabr (6 noyabr) – axşam və gecə: Hərbi-İnqilab Komitəsinin qüvvələri Petroqradın strateji məntəqələrinə nəzarəti ələ keçirməyə başladılar. Vağzallar, körpülər, elektrik stansiyası, mətbəələr və teleqraf kimi mühüm obyektlər nəzarət altına alındı.

25 oktyabr (7 noyabr) – səhər: Hərbi-İnqilab Komitəsi “Rusiya vətəndaşlarına!” müraciətini yayaraq Müvəqqəti hökumətin devrildiyini elan etdi.

25 oktyabr (7 noyabr) – axşam: “Avrora” kreyserindən açılan boş atəş Qış sarayına hücumun başlanması üçün siqnal rolunu oynadı. Hücum gecə saatlarında davam etdi.

26 oktyabr (8 noyabr) – gecə: Müvəqqəti hökumətin Qış sarayında qalan nazirləri həbs edildi və hakimiyyətin bolşeviklərin əlinə keçməsi prosesi başa çatdı.

Bolşeviklərin tələsməsinin əsas səbəblərindən biri də Ümumrusiya Müəssislər Məclisinin çağırılması ərəfəsində hakimiyyəti faktiki olaraq ələ keçirmək və öz siyasi mövqelərini möhkəmləndirmək idi.

Sonrakı hadisələr isə göstərdi ki, Oktyabr çevrilişi Rusiyada sabitlik yaratmadı. Əksinə, ölkə vətəndaş müharibəsinə, siyasi repressiyalara və uzun illər davam edən totalitar idarəçilik sisteminə sürükləndi.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az