Məlum olduğu kimi, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon, Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Qırğızıstanda keçirilən Mərkəzi Asiya ölkələri və Azərbaycanın liderlərinin qeyri-rəsmi məşvərət görüşü çərçivəsində iqtisadi, enerji, nəqliyyat və logistika sahələrində Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri arasında regional əməkdaşlığın inkişafı və dərinləşdirilməsi niyyətini təsbit edən sənəd imzalayıblar.
İmzalanmış sənəd Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələrinin məşvərət formatına rəsmi şəkildə daxil olmasını nəzərdə tutan ilk belə sənəd olmaqla yanaşı, keçirilmiş sammitin ən mühüm siyasi nəticələrindən biri hesab olunur.
Bundan əvvəl, 2025-ci ilin noyabrında Azərbaycan ilk dəfə Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının məşvərət görüşləri formatına tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulmuşdu. Bu qərar Özbəkistanda keçirilən yeddinci məşvərət görüşündə Mərkəzi Asiya ölkələrinin rəhbərləri tərəfindən qəbul edilmişdi. Həmin vaxta qədər Azərbaycan bu görüşlərdə yalnız dəvət olunmuş tərəf kimi iştirak edirdi və tamhüquqlu statusa malik deyildi.
Faktiki olaraq, bundan sonra “Mərkəzi Asiya – Azərbaycan” adlı yeni altıtərəfli regional əməkdaşlıq formatı rəsmi şəkildə formalaşıb. Bu format artıq qeyri-rəsmi olaraq “C6” adlandırılır.
Gözlənilir ki, bu format “Böyük Avrasiya” məkanında altı dövlətin iqtisadi fəaliyyətinin əlaqələndirilməsinə kömək edəcək. Yeni altıtərəfli formatın ilk tammiqyaslı sammiti isə 2026-cı ilin oktyabrında Türkmənistanda keçiriləcək.
Rəsmi Bakı üçün bu yeni əməkdaşlıq formatı müəyyən imkanlar yaradır və Azərbaycanın nəqliyyat-logistika və enerji qovşağı kimi rolunu institusional şəkildə möhkəmləndirməyə şərait yaradır. Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün isə bu əməkdaşlıq formatı Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TBNM), yəni “Orta Dəhliz” çərçivəsində coğrafi parçalanmanı iqtisadi qarşılıqlı tamamlayıcılıq mənbəyinə çevirmək imkanı verir.
Qeyri-rəsmi və məşvərət xarakterli formatın “Mərkəzi Asiya – Azərbaycan” adlı yeni altıtərəfli regional əməkdaşlıq formatına çevrilməsi və Azərbaycanın bu siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq formatına daxil edilməsi ABŞ-ın Xarici Siyasət Şurası (AFPC) nəzdində fəaliyyət göstərən Mərkəzi Asiya və Qafqaz İnstitutu (CACI) tərəfindən rəsmi Vaşinqton üçün hazırlanmış “Böyük Mərkəzi Asiya” konsepsiyası ilə birbaşa əlaqələndirilir.
Bu konsepsiyaya əsasən, Azərbaycan və Gürcüstan kimi ölkələrin “Böyük Avrasiya” regionuna daxil edilməsi onların nəqliyyat infrastrukturundan istifadə etməklə, Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyalar və Çinlə aparılan ticarət müharibəsi şəraitində enerji resursları və malların Rusiyadan yan keçməklə alternativ marşrutlarla daşınmasına imkan yaradır.
Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TBNM), digər adı ilə “Orta Dəhliz”, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın bir neçə dövlətinin ərazisindən keçən multimodal nəqliyyat-logistika dəhlizidir. Bu marşrut Çini Avropa İttifaqı ölkələri ilə birləşdirən ənənəvi marşrutlara alternativ hesab olunur.
“Orta Dəhliz”in əsas fərqi və strateji üstünlüyü yük daşımalarının Rusiya ərazisindən yan keçməklə həyata keçirilməsini təmin etməsidir. Mövcud geosiyasi şəraitdə bu xüsusiyyət Mərkəzi Asiya ölkələri və bir sıra beynəlxalq oyunçular üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, “Orta Dəhliz” konsepsiyası ilkin olaraq Çinin “Bir kəmər – bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində transsərhəd ticarətin inkişafı məqsədilə hazırlanıb və təşviq edilib. Lakin onun tam alternativ marşrut kimi praktiki inkişafı əsasən 2022-ci ildən sonra, Avropa İttifaqı ilə Rusiya arasında sanksiya qarşıdurmasının güclənməsi və yeni logistika marşrutlarına tələbatın artması fonunda sürətlənib.
Azərbaycan üçün bu dəhliz Cənubi Qafqazda əsas tranzit mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirən strateji layihədir. Bununla belə, dəhlizə təkcə Çin deyil, ABŞ da maraq göstərir. Mətnə görə, Vaşinqton üçün “Orta Dəhliz” üzərində təsir imkanları geosiyasi və iqtisadi baxımdan Çinlə rəqabət kontekstində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Hazırladı: KONKRET.az-ın Analitik Qrupu
Mənbə: Avrasiya brifinqi