Müəllimə dövlət qulluqçusu statusu verilməlidir: Azərbaycan təhsilinin dayanıqlı inkişafı üçün strateji tələb

Təhsil islahatlarının yeni mərhələsi hansı sualı cavablandırmalıdır?

Son günlər Elm və Təhsil naziri cənab Emin Əmrullayevin “tam ştatlı müəllim” institutu barədə açıqlaması ölkədə geniş müzakirələrə səbəb olub. Müəllimin maaşının ölkə üzrə orta əməkhaqqından iki dəfə yüksək olması, əlbəttə, sevindirici perspektivdir. Lakin bu model uzunmüddətli sabitlik və sistematik struktur təmin etmədikcə, real nəticə verməyəcək.

Əsas məsələ müəllimin neçə saat dərs deməsi deyil — onun ölkədə hansı statusa malik olmasıdır.

Bugünkü şəraitdə ən düzgün, ən strateji addım məhz budur:

Müəllimlərə dövlət qulluqçusu statusu verilsin.

Bu, maaşı, sosial təminatı, peşəkar inkişafı, məsuliyyəti, həmçinin müəllimlik peşəsinin nüfuzunu birdəfəlik və köklü şəkildə müəyyənləşdirən qərardır.

1. Niyə müəllim dövlət qulluqçusu olmalıdır?

1.1. Müəllim cəmiyyətin intellektual təhlükəsizlik sistemidir

Necə ki, dövlət sərhədini qoruyan hərbçi var — ölkənin gələcəyini qoruyan müəllimdir. Bilik təhlükəsizliyi, milli kimliyin qorunması, ideoloji sabitlik, informasiya müharibələri dövründə düşünən nəsil yetişdirmək sıradan peşə deyil — dövlət strateji fəaliyyətidir.

Belə strateji peşə isə təsadüfi müqavilələrlə deyil, qanunla təsbit olunmuş statusla qorunmalıdır.

1.2. Dövlət qulluqçusu statusu müəllimə sabit əməkhaqqı və sosial təminat verir

Bu status müəllimə aşağıdakıları təmin edir:
— sabit maaş
— vahid tarif cədvəli
— staj üzrə artım
— dövlət təminatlı sosial sığorta
— dövlət qulluqçularına şamil edilən hüquqi müdafiə
— pensiya təminatında üstünlüklər
— davamlı təlim və yüksəliş imkanları
— etik kodeks və hüquqların qanunla qorunması

Bu, müəllimliyi müvəqqəti iş yerindən çıxarıb peşəkar dövlət xidmətinə çevirir.

2. MİQ-in transformasiyası: “Müəllim–Dövlət Qulluqçusu Dərəcəsi”

Bugünkü MİQ sistemi müəyyən üstünlüklərə malik olsa da, müəllimi dövlət xidməti standartlarında qiymətləndirmir.

Təklif olunur:

Yeni model:

Müəllim-Dövlət Qulluqçusu Dərəcəsi (MDQ)

Bu dərəcə üç mərhələdən ibarət olmalıdır:

1. MDQ–III (Başlanğıc dərəcə)

Tədris bacarıqları, psixologiya, pedaqoji metodika, fənn bilikləri

Ən aşağı maaş həddi: dövlət qulluqçusu maaşına bərabər

2. MDQ–II (İnkişaf dərəcəsi)

5 illik staj, attestasiya, müəllim portfolioları

Maaş 20–30% artır

3. MDQ–I (Yüksək dərəcə)

Mentorluq, innovativ dərs modelləri, elmi fəaliyyət

Maaş ən azı 2 dəfə artır

Bu, müəllimliyi sadəcə dərs deyən yox, dərəcə ilə yüksələn peşəkar dövlət xidmətinə çevirir.

3. Dünya təcrübəsi: inkişaf etmiş ölkələr bunu necə edir?

Finlandiya
Müəllimlər dövlət tərəfindən xüsusi seçilən yüksək ixtisaslı kadrdır. Onlar dövlət qulluqçusu ilə eyni statusda sosial təminata malikdirlər. İş saatı 18–24 dərs saatı olsa da, maaş sabitdir.

Sinqapur
Müəllimlik dövlət xidmətinin ən nüfuzlu pillələrindən biridir. Dərəcə sistemi var, yüksəldikcə maaş artır, staj dövlət tərəfindən qiymətləndirilir.

Cənubi Koreya
Müəllimlər tamamilə dövlət qulluqçusu statusundadır. Yüksək əməkhaqqı, ciddi seçim və sosial təminat bu sistemi dünyanın ən effektivlərindən edib.

Estoniya
Müəllimlərin əsas işi “dövlət xidməti” sayılır və rəqəmsal biliklər üzrə dövlət tərəfindən xüsusi sertifikasiya tələb olunur.

Azərbaycanın da inkişaf hədəfləri bu modellərə uyğun gəlir.

4. Müəllimin iş saatı necə tənzimlənməlidir?

Tam ştatlı müəllimin iş saatı yalnız “audiensiya” (dərs) saatı ilə ölçülə bilməz. Müəllim dövlətin qapısını bağladıqdan sonra belə çalışır:
— yoxlama işləri
— proqram hazırlığı
— valideynlərlə iş
— metodik iclaslar
— əlavə təhsil proqramları
— psixoloji müşahidələr
— rəqəmsal sistemlərdə hesabat

Bu işlərin hamısı ən azı 40 saatlıq dövlət xidməti modeli ilə uyğunlaşdırılmalıdır.

Müəllim dərsdə 20–24 saat olur, qalan saatlar metodiki-dövlət xidməti fəaliyyətinə sərf olunur.

5. Maaş məsələsi: dövlət qulluqçusu statusu yeni iqtisadi model yaradır

Əgər müəllim dövlət qulluqçusu statusu alırsa, maaş mexanizmi belə olur:
— baza maaş — dövlət qulluqçusu ilə bərabər
— dərəcə artımı — + 20–70%
— staj əlavə olunması — hər 5 ilə + 10–15%
— region koefisientləri
— stimullaşdırma paketləri
— illik peşəkar inkişaf bonusu

Bu model maaşı süni şəkildə artırmır, sistemi bir dəfəlik normallaşdırır.

Nəticə: çağırış və təklif

Hörmətli Nazirlər Kabineti,
Hörmətli cənab Emin Əmrullayev,

Sizin elan etdiyiniz yeni “tam ştatlı müəllim” modeli Azərbaycanın təhsil islahatlarının mühüm hissəsidir. Lakin bu modelin uğuru yalnız maaş deyil, status dəyişikliyi ilə mümkündür.

Bu gün müəllimlik peşəsinin nüfuzunun bərpası üçün ən düzgün, ən strateji və ən zəruri qərar budur:

Müəllimə dövlət qulluqçusu statusu verilsin.

Bu addım:
— müəllimi sosial cəhətdən qoruyacaq,
— peşəyə nüfuz qaytaracaq,
— keyfiyyəti yüksəldəcək,
— gələcək nəsillərin təhlükəsizliyini təmin edəcək,
Azərbaycanı inkişaf etmiş ölkələrin təhsil modelinə yaxınlaşdıracaq.

Müəllim yalnız dərs deyən deyil — dövlətin düşünən beyin mərkəzidir.
Buna uyğun status vermək vaxtı çoxdan çatıb.

Anar Nəcməddinli,
filologiya üzrə f.d., müəllim, researcher