Qədim Yunanıstanın əfsanəvi dramaturqu Esxil (e.ə. 525–456) dünya ədəbiyyatının ən parlaq simalarından biridir. Onu haqlı olaraq “faciənın atası” adlandırırlar, çünki məhz Esxil yunan teatrının əsas janrlarını formalaşdırmış, tragik sənətin qanunlarını müəyyən etmiş və sonrakı əsrlər boyu Avropa dramaturgiyasına güclü təsir göstərmişdir. Lakin bu böyük sənətkarın həyatı təkcə yaradıcılıq zirvələri ilə deyil, həm də heyrətamiz dərəcədə qəribə bir ölümlə yadda qalmışdır. Tarixin yaddaşında Esxilin adı iki şeylə – dahi əsərləri və tısbağadan ölümü ilə bağlıdır. Bu iki ziddiyyətli element onun obrazını daha da maraqlı və insani edir.

Cəsarətli döyüşçü: Sözün və qılıncın sahibi

Esxilin həyatını yalnız yazıçı kimi təsəvvür etmək böyük səhv olardı. O, ilk növbədə cəsarətli və fədakar bir insan, vətənini qorumaq üçün silaha sarılmış əsl döyüşçü idi. Esxil farslara qarşı aparılan əsas döyüşlərdə şəxsən iştirak etmişdir. Onun hərbi bioqrafiyasında xüsusi yer tutan hadisə — e.ə. 480-ci ildə baş vermiş Salamin dəniz döyüşüdür. Bu döyüş yunanların fars işğalçılarına qarşı qazandığı ən möhtəşəm qələbələrdən biri kimi tarixə düşmüşdür və Esxil bu qələbənin birbaşa iştirakçısı olmuşdur.

Maraqlıdır ki, Esxil döyüş meydanında göstərdiyi şücaətlə yanaşı, həm də kəskin zehinli bir müşahidəçi idi. O, müharibənin yalnız şöhrətini deyil, həm də dəhşətini, insan taleyinin necə amansızcasına dəyişdiyini dərindən dərk edirdi. Məhz bu ikitərəfli təcrübə — bir tərəfdən qələbənin sevinci, digər tərəfdən itkilərin acısı onun yaradıcılığının əsas mövzusuna çevrilmişdir. Esxil döyüşçü kimi gördüklərini sənətkar kimi kağıza köçürməyi bacarmışdır və bu, ona ən böyük dramaturq şöhrətini qazandırmışdır.

“Farslar”: Müharibənin ruhunu əks etdirən ölməz əsər

Esxilin yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Farslar” əsəri qədim yunan teatrının ən parlaq nümunələrindən biridir. Bu əsər təkcə bədii cəhətdən deyil, həm də tarixi baxımdan son dərəcə dəyərlidir. Esxil burada Salamin döyüşündəki şəxsi təcrübəsini bədii obrazlar vasitəsilə canlandırmışdır. Əsərin ən heyrətamiz cəhəti ondadır ki, dramaturq hadisələrə düşmənin, yəni farsların gözü ilə baxmağı bacarmışdır. O, məğlubiyyətin acısını, ordunun dağılmasının faciəsini, sarayda hökm sürən ümidsizliyi elə real təsvir etmişdir ki, tamaşaçılar sanki öz gözləri ilə bu faciəni yaşamışdılar.

Müasirləri Esxilin sözünün gücünə heyran qalmışdılar. Onun yazı üslubu sadəcə təsvir deyil, əsl emosional təsir gücünə malik idi. “Farslar” əsəri göstərir ki, Esxil müharibənin yalnız bir tərəfini — qaliblərin sevincini deyil, həm də məğlub olanların iztirabını dərk edirdi. Bu humanist yanaşma onun sənətinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir və məhz buna görə də Esxilin əsərləri əsrlər boyu öz aktuallığını itirməmişdir.

Taleyin istehzası: Tısbağa və qartal

Böyük dramaturqun həyatı necə möhtəşəm başlamışdısa, ölümü də bir o qədər qəribə və istehzalı olmuşdur. Esxilin ölümü ilə bağlı rəvayət tarixin ən qeyri-adi hekayələrindən birinə çevrilmişdir. Rəvayətə görə, bir gün qartal onun üzərindən uçarkən, günəş şüalarında parlayan keçəl başını görüb və onu daş sanmışdır. Quş caynağında bir tısbağa tuturdu və onun möhkəm qabığını sındırmaq üçün ovunu birbaşa “daşın” üzərinə atmışdı. Beləliklə, qartal öz hədəfini yanılmadan yerinə yetirmiş, Esxil isə tarixin ən qəribə təsadüfündən, başına düşən tısbağadan həlak olmuşdur.

Bu hekayə, nə qədər inanılmaz görünsə də, əsrlər boyu dillər əzbəri olmuş və Esxilin obrazı ilə ayrılmaz şəkildə bağlanmışdır. Bəzi tarixçilər bu rəvayətin həqiqiliyini şübhə altına alsalar da, onun simvolik mənası heç vaxt dəyərini itirməmişdir. Bu hekayə göstərir ki, taleyin bəzən insanlarla necə oyun oynadığını heç kim əvvəlcədən bilə bilməz. Qədim yunanlar üçün bu hadisə xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi, çünki onlar qədərin qaçılmazlığına qətiyyətlə inanırdılar və Esxilin ölümü bu inancın ən parlaq təsdiqi kimi qəbul edilirdi.

Fəlsəfi məna: Qədər və qaçılmazlıq

Esxilin ölümünün ən dərin mənası onun öz yaradıcılığının əsas mövzusu ilə sıx bağlılığındadır. Bütün həyatı boyu qədər, qaçılmazlıq və insan taleyinin amansızlığı haqqında yazan dramaturq özü də mənasız bir təsadüfün qurbanı olmuşdur. Bu, bir növ taleyin ən böyük istehzası idi. Sanki qədər öz müəllifinə gülmüşdü. Esxilin faciələrində tez-tez rast gəlinən motiv, yəni insanın öz taleyindən qaça bilməməsi onun öz həyatında ən qəribə formada təzahür etmişdir.

Bu hekayə həm də insanın təbiət qarşısındakı acizliyini simvolizə edir. Esxil nə qədər böyük zəka və istedad sahibi olsa da, təbiətin sadə bir hadisəsi, bir quşun səhv qərarı onun həyatına son qoymuşdur. Bu, insanın nə qədər güclü və müdrik olsa da, təbiətin qanunları qarşısında aciz qaldığını göstərir. Qədim yunanlar bu hadisədən dərin fəlsəfi nəticələr çıxarmışdılar və o, sonrakı nəsillər üçün də düşündürücü bir hekayə olaraq qalmışdır.

Esxilin ədəbi irsi

Esxilin ölümü nə qədər qəribə olsa da, onun yaradıcılığı dünya mədəniyyətinin ən dəyərli incilərindən biri olaraq qalır. O, 90-dan çox əsər yazmışdır, lakin bunlardan yalnız 7-si tam şəkildə bizə gəlib çatmışdır. “Oresteia” trilogiyası, “Zəncirlənmiş Prometey”, “Farslar”, “Yeddilər Fivaya qarşı” kimi əsərlər dünya ədəbiyyatının şah əsərləri sırasındadır. Esxil dramaturgiyada bir çox yeniliklərin müəllifidir. O, ikinci aktyoru səhnəyə gətirmiş, dialoqu canlandırmış, səhnə dekorasiyasını təkmilləşdirmiş və xorda ifaların sayını azaltmışdır.

Onun əsərlərində əsas mövzular insan və tanrılar arasındakı münasibət, qədərin qaçılmazlığı, ədalət və qisas, nəsillərin davamlılığı bu gün də aktualdır. Esxilin irsi təkcə böyük faciələr deyil, həm də ən güclü və müdrik insanların belə taleyin dönüşlərindən sığortalanmadığını xatırladan bir mesajdır.

Hazırladı Natiq Səlim,
KONKRET.az