1956-cı il oktyabrın 23-də Macarıstanda sovet hakimiyyətinə və kommunist rejiminə qarşı xalq üsyanı başladı.*Qısa müddətdə genişmiqyaslı silahlı qarşıdurmaya çevrilən hadisələr SSRİ-nin Şərqi Avropadakı hökmranlığına qarşı ən ciddi etirazlardan biri idi. Macarlar siyasi azadlıqlar, demokratik islahatlar və sovet qoşunlarının ölkədən çıxarılmasını tələb edirdilər. Lakin Moskva bu tələbləri özünün geosiyasi maraqlarına təhlükə kimi qiymətləndirdi və üsyanı hərbi güc yolu ilə yatırdı.
Tarixə Macarıstan inqilabı kimi düşən hadisələr oktyabrın 23-dən noyabrın ortalarınadək davam etdi. Sovet qoşunlarının genişmiqyaslı müdaxiləsi nəticəsində üsyan yatırıldı, minlərlə insan həyatını itirdi, yüz minlərlə macar isə ölkəni tərk etməyə məcbur oldu.
Üsyana aparan yol: Stalinçi rejimə qarşı narazılıq
1956-cı ildə Macarıstan Xalq Respublikası sovet siyasi sisteminin sərt nəzarəti altında idi. Ölkədə kommunist partiyasının hakimiyyəti, siyasi repressiyalar, söz azadlığının məhdudlaşdırılması və iqtisadi çətinliklər cəmiyyətdə ciddi narazılıq yaratmışdı.
Vəziyyət SSRİ-də İosif Stalinin ölümündən sonra başlanan siyasi dəyişikliklər fonunda daha da gərginləşdi. Kommunist Partiyasının 1956-cı ilin fevralında keçirilən XX qurultayında Nikita Xruşşovun Stalin şəxsiyyətinə pərəstişi tənqid etməsi Şərqi Avropada da islahatlara ümid yaratdı.
Macarıstanda sərt stalinçi siyasətin əsas simalarından biri olan Matyaş Rakoşinin vəzifədən uzaqlaşdırılması da bu gözləntiləri gücləndirdi. İslahat tərəfdarları siyasi sistemin yumşaldılmasını, iqtisadi siyasətin dəyişdirilməsini və ölkənin Moskvanın nəzarətindən daha müstəqil olmasını istəyirdilər.
Belə bir şəraitdə tələbələr, ziyalılar və fəhlələr arasında etiraz hərəkatı genişlənməyə başladı.
Oktyabrın 23-ü: Etirazlar silahlı üsyana çevrilir
1956-cı il oktyabrın 23-də Budapeştdə tələbələrin təşkil etdiyi nümayiş kütləvi xalq etirazına çevrildi. Müxtəlif hesablamalara görə, küçələrə on minlərlə, bəzi qiymətləndirmələrə əsasən isə yüz minlərlə insan çıxmışdı.
Nümayişçilər siyasi azadlıqların təmin edilməsini, azad seçkilərin keçirilməsini, sovet qoşunlarının Macarıstandan çıxarılmasını və islahatçı siyasətçi İmre Nadın hakimiyyətə qaytarılmasını tələb edirdilər.
Etirazçılar arasında milli müstəqillik və demokratik idarəçilik tələbləri getdikcə daha qabarıq səslənirdi. Budapeştin mərkəzində Stalin abidəsi söküldü. Nümayişçilərin dövlət radiosunun binasına daxil olmaq cəhdi isə təhlükəsizlik qüvvələri ilə toqquşmalara səbəb oldu.
Dövlət təhlükəsizliyi orqanlarının əməkdaşları nümayişçilərə atəş açdıqdan sonra vəziyyət daha da kəskinləşdi. Etirazlar silahlı müqavimət mərhələsinə keçdi, bəzi hərbi hissələrdən silahlar ələ keçirildi və şəhərin müxtəlif yerlərində barrikadalar quruldu.
Həmin gün başlayan hadisələr artıq adi nümayiş deyildi. Macarıstanda kommunist hakimiyyətinə və ölkədəki sovet hərbi-siyasi nəzarətinə qarşı inqilab başlamışdı.
Oktyabrın 24–28-i: Sovet qoşunları Budapeştə daxil olur
Oktyabrın 24-də sovet hərbi hissələri Budapeştə daxil oldu. Moskva müdaxiləni kommunist hakimiyyətinə dəstək və asayişin bərpası zərurəti ilə əsaslandırırdı.
Lakin sovet qoşunlarının şəhərə yeridilməsi müqaviməti dayandırmadı. Əksinə, küçə döyüşləri daha da şiddətləndi. Macar üsyançıları tanklara və digər ağır silahlara qarşı əsasən yüngül silahlardan, barrikadalardan və kiçik döyüş qruplarından istifadə edirdilər.
Hökumətə rəhbərlik edən İmre Nad əvvəlcə vəziyyəti siyasi yolla nizamlamağa çalışırdı. O, islahatlara tərəfdar idi və cəmiyyətdəki narazılığın aradan qaldırılmasının zəruriliyini qəbul edirdi. Lakin hadisələrin gedişində hökumətin mövqeyi də dəyişdi.
Üsyan təkcə Budapeştlə məhdudlaşmadı. Ölkənin müxtəlif şəhərlərində fəhlə şuraları və yerli inqilabi komitələr yaradıldı. Bu qurumlar siyasi dəyişikliklər, sovet qoşunlarının çıxarılması və yeni idarəçilik sistemi tələb edirdilər.
Oktyabrın 29–31-i: Azadlıq ümidi və Moskvanın tərəddüdü
Oktyabrın son günlərində vəziyyət dəyişməyə başladı. Atəşkəs cəhdləri və siyasi danışıqlar fonunda sovet rəhbərliyi qoşunlarının Budapeştdən çıxarılması barədə qərar verdi. Bu addım Macarıstanda sovet müdaxiləsinin sona çata biləcəyi barədə ümidləri artırdı.
İmre Nadın rəhbərliyi altında siyasi sistemin dəyişdirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Birpartiyalı hakimiyyətin aradan qaldırılması, siyasi polis fəaliyyətinin dayandırılması və koalisiyalı hökumətin yaradılması gündəmə gəldi.
Lakin ölkədə vəziyyət sabit deyildi. Bəzi yerlərdə dövlət təhlükəsizliyi orqanlarının əməkdaşlarına və kommunistlərə qarşı zorakılıq halları baş verdi. Həbsxanalar açıldı, siyasi məhbusların bir qismi azad edildi, müxtəlif silahlı qruplar isə özbaşına hərəkət etməyə başladı.
Bu hadisələr həm Macarıstandakı siyasi böhranın dərinliyini, həm də hakimiyyət boşluğunun yaratdığı təhlükələri göstərirdi.
Moskva üçün isə məsələ getdikcə daha ciddi geosiyasi məna daşımağa başlayırdı. Macarıstanın sovet nəzarətindən çıxması digər Şərqi Avropa ölkələrində də oxşar proseslərə təkan verə bilərdi.
Noyabrın 1-i: Macarıstan neytrallığını elan edir
Noyabrın 1-də İmre Nad Macarıstanın Varşava Müqaviləsi Təşkilatından çıxdığını və neytral dövlət olmaq niyyətini elan etdi. O, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına müraciət edərək ölkəsinin neytrallığının tanınmasını və beynəlxalq müdafiə məsələsinə diqqət yetirilməsini istədi.
Bu qərar Moskva üçün həlledici məqamlardan biri oldu. Macarıstanın hərbi-siyasi blokdan çıxması SSRİ-nin Şərqi Avropadakı mövqelərini zəiflədə, digər müttəfiq ölkələr üçün də nümunəyə çevrilə bilərdi.
Sovet rəhbərliyi ilkin geriçəkilmə qərarına baxmayaraq, hərbi müdaxiləni yenidən genişləndirməyə hazırlaşdı. Macarıstanın müstəqil xarici siyasət yürütmək cəhdi Moskvanın regional nəzarət sistemi ilə birbaşa toqquşurdu.
Noyabrın 4-ü: “Burulğan” əməliyyatı və sovet tanklarının hücumu
1956-cı il noyabrın 4-də SSRİ Macarıstana qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyata başladı. “Burulğan” adlandırılan əməliyyat çərçivəsində sovet qoşunları tankların və artilleriyanın dəstəyi ilə Budapeştə və ölkənin digər mühüm məntəqələrinə hücum etdilər.
Əməliyyata sovet marşalı İvan Konev rəhbərlik edirdi. Müxtəlif hesablamalarda əməliyyata cəlb olunan sovet qüvvələrinin sayı fərqli göstərilsə də, müdaxilə əvvəlki mərhələdən xeyli genişmiqyaslı idi.
Macar döyüşçüləri küçələrdə və yaşayış məhəllələrində müqavimət göstərirdilər. Sovet qoşunları ağır silahlardan istifadə edərək müqavimət mərkəzlərini ələ keçirməyə çalışırdı. Döyüşlər xüsusilə Budapeştdə şiddətli xarakter aldı.
İmre Nad hökumətinin mövqeyi dağıldı. O, Yuqoslaviya səfirliyinə sığındı, sonradan isə sovet hakimiyyətinin nəzarətinə keçdi. Yanoş Kadarın rəhbərliyi altında yeni, Moskvaya bağlı hökumət formalaşdırıldı.
Noyabrın 11-dək mütəşəkkil silahlı müqavimətin əsas hissəsi yatırıldı. Bununla belə, ayrı-ayrı müqavimət ocaqları və tətil aksiyaları sonrakı dövrdə də davam etdi.
Qanlı qarşıdurmanın statistik nəticələri
Macarıstan inqilabı ölkə üçün ağır insan itkiləri ilə nəticələndi.
- Macarıstan tərəfinin itkiləri: Macarıstanın rəsmi statistik məlumatlarında döyüşlər zamanı təxminən 2 652 nəfərin öldüyü, 19 226 nəfərin yaralandığı göstərilir.
- Sovet ordusunun itkiləri: Sovet hərbi məlumatlarına əsaslanan rəqəmlərdə 720 nəfərin həlak olduğu və ya itkin düşdüyü, təxminən 1 540 hərbçinin yaralandığı bildirilir.
- Qaçqın axını: Təxminən 200 min macar ölkəni tərk edərək əsasən Avstriya, oradan isə digər Qərb ölkələrinə üz tutdu.
Siyasi repressiyalar: Üsyandan sonra minlərlə insan həbs olundu. Yanoş Kadar hökumətinin repressiyaları nəticəsində yüzlərlə şəxs edam edildi.
Bu rəqəmlər müxtəlif rəsmi və tarixi mənbələrdə müəyyən fərqlərlə göstərilə bilər. Bununla belə, onların hamısı hadisələrin Macarıstan cəmiyyətinə vurduğu ağır zərbəni təsdiqləyir.
İmre Nadın faciəli taleyi
Macarıstan inqilabının ən faciəli simalarından biri İmre Nad oldu. O, əvvəlcə kommunist siyasi sisteminin daxilində fəaliyyət göstərsə də, 1956-cı ildə ölkədə dərin islahatların aparılmasını və Macarıstanın daha müstəqil siyasət yürütməsini müdafiə etdi.
İnqilab yatırıldıqdan sonra Nad həbs olundu və gizli məhkəmə prosesi nəticəsində ölüm cəzasına məhkum edildi. O, 1958-ci il iyunun 16-da edam edildi.
Onun edamı Macarıstanda siyasi repressiyaların simvoluna çevrildi. Yalnız 1989-cu ildə, kommunist rejiminin süqutu ərəfəsində İmre Nadın qalıqları təntənəli şəkildə yenidən dəfn edildi. Bu mərasim ölkənin demokratik keçidinin mühüm rəmzlərindən biri hesab olunur.
Macarıstan inqilabı dünyaya nə göstərdi?
Birinci nəticə: sovet destalinizasiyasının sərhədləri. Xruşşovun Stalin şəxsiyyətinə pərəstişi tənqid etməsi Şərqi Avropada siyasi azadlıqların genişlənəcəyinə ümid yaratmışdı. Lakin Macarıstan hadisələri göstərdi ki, SSRİ özünün hərbi-siyasi nəzarət zonasının dağılmasına razı deyildi.
İkinci nəticə: beynəlxalq kommunist hərəkatında parçalanma. Sovet müdaxiləsi Qərbi Avropada bir sıra kommunist partiyalarının və solçu ziyalıların Moskvaya münasibətinə ciddi təsir göstərdi. Bəziləri SSRİ-nin siyasətini açıq şəkildə tənqid etdi və kommunist hərəkatında ideoloji böhran dərinləşdi. Bununla belə, sonradan formalaşan avrokommunizmin səbəbləri daha geniş idi və onu yalnız 1956-cı il hadisələri ilə izah etmək olmaz.
Üçüncü nəticə: Suveyş böhranı ilə eyni vaxta düşməsi. Macarıstan üsyanı 1956-cı ilin oktyabr–noyabr aylarında Britaniya, Fransa və İsrailin Misirə qarşı hərbi müdaxiləsi ilə üst-üstə düşdü. Suveyş böhranı beynəlxalq diqqəti bölüşdürdü və Qərb dövlətlərinin Macarıstana hərbi müdaxilə etmək niyyətində olmadığını daha aydın göstərdi. ABŞ və NATO SSRİ ilə birbaşa müharibəyə girməkdən çəkindilər.
Dördüncü nəticə: Şərqi Avropada sovet nəzarətinin qorunması. Macarıstan inqilabının yatırılması Moskvanın müttəfiq ölkələrdəki hakimiyyət dəyişikliyinə hansı həddə qədər dözə biləcəyini göstərdi. On iki il sonra, 1968-ci ildə Çexoslovakiyada baş verən Praqa baharı da sovet hərbi müdaxiləsi ilə dayandırıldı. Hər iki hadisə SSRİ-nin Şərqi Avropadakı strateji nəzarətini qorumağa hazır olduğunu nümayiş etdirdi.
Tarixin qanlı dərsi
1956-cı il Macarıstan inqilabı yalnız bir ölkədə baş verən hakimiyyət böhranı deyildi. Bu hadisə milli suverenlik, siyasi azadlıq və böyük dövlətlərin təsir dairələri uğrunda mübarizənin Soyuq müharibə dövründə necə faciəli nəticələr doğura biləcəyini göstərdi.
Macarlar daha sərbəst siyasi sistem, milli müstəqillik və sovet qoşunlarının ölkədən çıxarılmasını tələb edirdilər. Lakin SSRİ bu tələbləri özünün Şərqi Avropadakı strateji mövqelərinə təhlükə kimi qiymətləndirdi və hərbi gücə əl atdı.
Nəticədə minlərlə insan həyatını itirdi, yüz minlərlə insan doğma ölkəsini tərk etdi, siyasi islahatların qarşısı alındı. Macarıstan bir müddət daha sovet blokunun tərkibində qaldı.
Budapeştin 1956-cı ilin qanlı oktyabrı və noyabrı tarixdə bir həqiqəti xatırladır: siyasi azadlıq və milli suverenlik uğrunda mübarizə böyük dövlətlərin geosiyasi maraqları ilə toqquşduqda, bunun ağır bədəlini çox vaxt adi insanlar ödəyirlər.
KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu