2026-cı il oktyabrın 7-də kimya üzrə Nobel mükafatının laureatları elan edilib. Mükafatın təqdim olunduğu alimlər arasında 95 yaşlı fransız kimyaçı Henri Kaqan və yaponiyalı alim Kensō Soai də var. Onların tədqiqatları kimyanın fundamental problemlərindən birinin həllinə kömək edib, dərman preparatlarının istehsalı üçün yeni imkanlar açıb.

Lakin Henri Kaqanın həyat hekayəsi yalnız elmi nailiyyətlərdən ibarət deyil. Bu taledə insan həyatını heyrətamiz edən hər şey var: Holokost, böyük elm, ədalətsizlik və düz 25 il gözlənilən beynəlxalq etiraf.

Henri Boris Kaqan 1930-cu ilin dekabrında Paris yaxınlığında, polyak əsilli yəhudi ailəsində dünyaya gəlib. Atası Aleksandr Kaqan, anası isə Adelina Tselniker olub.

Kaqan soyadı keçmiş Rusiya imperiyası ərazisindən olan insanlara yaxşı tanışdır. Bu soyad Şərqi Avropada yayılmış və qədim yəhudi kahinlərinin adından yaranan Koen soyadının variantlarından biri hesab olunur.

Nasist Almaniyası Fransanı işğal etdikdən sonra Kaqan ailəsi ölkənin cənubundakı bir kənddə saxta adlar altında gizlənməyə məcbur olub. Henri müharibənin dəhşətlərindən sağ çıxıb, təhsil alıb, Sorbonna Universitetini bitirib və zaman keçdikcə öz nəslinin ən görkəmli kimyaçılarından birinə çevrilib.

O, bütün elmi fəaliyyəti boyunca əksər insanların heç vaxt düşünmədiyi, lakin müasir kimya və tibb üçün son dərəcə vacib olan bir problemlə məşğul olub.

Əllərimizdəki sirr molekullarda da var

Əllərinizə baxın. Sağ və sol əllərimiz bir-birinin güzgüdəki əksinə bənzəyir. Onları ovucları aşağı olmaqla yan-yana qoyduqda, demək olar ki, eyni görünürlər. Ancaq birini digərinin üzərinə elə yerləşdirməyə çalışın ki, ovucların istiqamətini dəyişməyəsiniz. Bu, mümkün olmayacaq: baş barmaqlar müxtəlif tərəflərdə qalacaq.

Təbiətdə bəzi molekullar da eyni xüsusiyyətə malikdir. Onlar eyni atomlardan təşkil olunsalar da, həmin atomların fəzada yerləşmə qaydası fərqlənir. Kimyada bu xüsusiyyət xirallıq, belə molekullar isə bir-birinin güzgü əksi olan molekullar adlanır.

İlk baxışda əhəmiyyətsiz görünən bu fərq insan orqanizmi üçün həlledici ola bilər. Molekulun bir forması xəstəliyin müalicəsində təsirli olduğu halda, digər forması arzuolunan nəticəni verməyə və ya təhlükəli əlavə təsirlərə səbəb ola bilər.

Məhz buna görə müasir kimyanın əsas vəzifələrindən biri reaksiyaları elə idarə etməkdir ki, nəticədə iki güzgü formasının təsadüfi qarışığı deyil, tələb olunan molekulyar forma əldə edilsin.

Kaqanın elmi kəşfləri nəyi dəyişdi?

Henri Kaqan bu sahənin öncüllərindən biri olub. O, hələ 1971-ci ildə belə reaksiyaların idarə edilməsində mühüm rol oynayan üsul hazırlayıb. Sonrakı tədqiqatları zamanı isə molekullardan birinin cüzi üstünlüyünün müəyyən şəraitdə necə güclənə bildiyini izah edən mühüm effekti üzə çıxarıb.

Yapon kimyaçı Kensō Soai isə sonralar bu güclənmə prosesinin qeyri-adi dərəcələrə çata bildiyi reaksiyalar aşkar edib. Onun tədqiqatları ilkin molekulyar üstünlüyün reaksiyanın gedişində özünü gücləndirə bildiyini göstərib.

Bu elmi işlər mürəkkəb kimyəvi maddələrin alınması üsullarını təkmilləşdirməklə yanaşı, alimləri təbiətin ən maraqlı suallarından birinin cavabına da yaxınlaşdırıb: Niyə canlı orqanizmlər molekulların güzgü formalarından birinə üstünlük verirlər?

Bu istiqamətdəki tədqiqatlar dərman preparatlarının hazırlanması və daha dəqiq kimyəvi sintez üsullarının inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Nobel mükafatına layiq görüldü, amma…

2001-ci ildə Henri Kaqan kimya üzrə nüfuzlu beynəlxalq mükafatlardan biri olan İsrailin Volf mükafatına layiq görülüb. O, bu mükafatı daha iki görkəmli alim — Ryoji Noyori və Barri Şarplesslə bölüşüb.

Həmin il kimya üzrə Nobel mükafatı da asimmetrik kataliz sahəsindəki nailiyyətlərə görə təqdim olunub. Lakin bu dəfə Kaqanın adı laureatlar sırasında olmayıb.

Nobel mükafatını Ryoji Noyori və Barri Şarplesslə yanaşı, amerikalı alim Uilyam Nouls alıb.

Bir çox alim Kaqanın Nobel mükafatından kənarda qalmasını ədalətsiz hesab edirdi. Fransanın elm naziri hətta Nobel Fonduna etiraz məktubu göndərmişdi. Buna baxmayaraq, qərar dəyişdirilmədi.

Həmin vaxt Kaqanın 70 yaşı var idi. O, artıq dünya miqyasında tanınan alim, Fransa Elmlər Akademiyasının üzvü və fundamental elmi tədqiqatların müəllifi idi. Belə görünürdü ki, Nobel mükafatı almaq fürsəti birdəfəlik əldən çıxıb.

Amma Kaqan elmi fəaliyyətini davam etdirdi. Onun tədqiqatları yeni nəsil kimyaçılar tərəfindən öyrənildi, işləyib hazırladığı üsullar isə müasir kimyanın mühüm əsaslarından birinə çevrildi.

95 yaşında gələn böyük etiraf

2026-cı il oktyabrın 7-də İsveç Kral Elmlər Akademiyasının Nobel mükafatının yeni laureatlarını elan etməsi ilə Henri Kaqanın uzun elmi yoluna dair hekayə yenidən diqqət mərkəzinə gəldi.

Bu hekayənin ən təsirli tərəfi isə təkcə mükafat deyil. Nasist işğalından və Holokost təhlükəsindən sağ çıxan, onilliklər boyu elmlə məşğul olan, böyük kəşflərə imza atan və beynəlxalq səviyyədə layiqincə qiymətləndirilmədiyini düşünən bir alimin həyat yoludur.

Bu taledən çıxarılan nəticə sadədir: insanın arzularına çatması üçün yaş həddi müəyyən etmək olmaz. Bəzən uzun illər gözləmək, məyusluqlarla üzləşmək və yenidən çalışmağa davam etmək lazım gəlir.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az