1927-ci ilin dekabrında görkəmli rus alimi, nevroloq və psixiatr Vladimir Mixayloviç Bexterev qəfil vəfat etdi. Onun ölümü sonradan müxtəlif şayiələrə, fərziyyələrə və sui-qəsd nəzəriyyələrinə yol açdı. Xüsusilə alimin ölümündən az əvvəl İosif Stalinlə görüşdüyü barədə yayılan rəvayət bu hadisəyə əlavə sirr qatdı.

Bexterev insan beyninin fəaliyyətini, şüurun mexanizmlərini və təlqinin insan davranışına təsirini araşdıran qabaqcıl alimlərdən biri idi. O, psixi prosesləri elmi üsullarla izah etməyə çalışır, insanın inanclarının, emosiyalarının və gözləntilərinin orqanizmə necə təsir göstərdiyini öyrənirdi.

Bəs onun ölümü həqiqətən siyasi sui-qəsdin nəticəsi idimi? Alimin dini təcrübələr və insan şüuru ilə bağlı araşdırmaları hakimiyyət üçün təhlükə yaradırdımı? Yoxsa sonradan yaranan rəvayətlər tarixi faktların üzərinə sirr pərdəsi çəkib?

Beynin gizli imkanlarını araşdıran alim

Vladimir Bexterev 1857-ci ildə anadan olmuş, həyatını sinir sisteminin və insan psixikasının öyrənilməsinə həsr etmişdi. O, nevrologiya, psixiatriya və reflekslərin tədqiqi sahəsində mühüm elmi işlərə imza atmış, Rusiyada bu istiqamətlərin inkişafına böyük töhfə vermişdi.

Bexterev insan davranışının yalnız şüurlu qərarlardan ibarət olmadığını düşünürdü. Onun araşdırmalarında reflekslər, təlqin, yaddaş və sosial mühitin insan psixikasına təsiri mühüm yer tuturdu.

Alimin maraq dairəsinə hipnoz və dəyişmiş şüur halları da daxil idi. Bu sahələrdə aparılan tədqiqatlar insanın bəzən niyə qeyri-adi hisslər yaşadığını, müəyyən fikirlərə necə inandığını və güclü emosional vəziyyətlərin qavrayışa necə təsir göstərdiyini anlamağa kömək edirdi.

Məhz bu mövzular Bexterevin adının sonralar dini təcrübələr, mistik hadisələr və insan beyninin guya gizli imkanları haqqında müzakirələrlə əlaqələndirilməsinə səbəb oldu.

İnsan tarix boyu dua, oruc, meditasiya və güclü emosional sarsıntılar zamanı fərqli şüur halları yaşadığını bildirib. Bəziləri bu təcrübələri ilahi varlığın hiss edilməsi kimi izah edir, digərləri isə onları beynin fəaliyyəti ilə əlaqələndirirlər.

Bexterevin elmi yanaşması belə hadisələrin psixoloji və fizioloji mexanizmlərini araşdırmaq baxımından əhəmiyyətli idi. Təlqin və hipnozla bağlı işləri göstərirdi ki, insanın gözləntiləri və psixoloji vəziyyəti onun hisslərinə, davranışına, hətta bəzi bədən reaksiyalarına təsir göstərə bilər.

Lakin burada mühüm bir fərq var: dini təcrübənin beyində müəyyən proseslərlə müşayiət olunması onun ilahi mənşəyini nə sübut edir, nə də təkzib edir. Elmi metod həmin təcrübənin sinir sistemində necə əks olunduğunu araşdıra bilər, metafizik mahiyyəti barədə isə ayrıca sübutlar tələb olunur.

Bexterevin adından yayılan bəzi mətnlərdə onun Allahı universal enerji kimi izah etdiyi, insan beyninin xüsusi yollarla bu enerjiyə qoşula bildiyini düşündüyü iddia edilir. Ancaq belə fikirlərin alimin təsdiqlənmiş elmi əsərlərində məhz bu formada yer aldığını göstərən etibarlı sənədlər olmadan onları onun qəti elmi qənaəti kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Stalinlə görüş və müəmmalı ölüm

Bexterevin ölümü ilə bağlı ən çox danışılan rəvayətlərdən biri onun Stalinlə görüşməsi ilə əlaqədardır.

Bu versiyaya görə, alim 1927-ci ilin dekabrında Moskvada keçirilən elmi toplantı zamanı Stalinlə görüşmüş, onun psixi vəziyyəti barədə fikir bildirmişdi. Rəvayətin bəzi variantlarında Bexterevin rəhbər haqqında xoşagəlməz rəy verdiyi, bundan sonra təhlükə ilə üzləşdiyi iddia olunur.

Həmin hekayənin ən diqqətçəkən məqamı budur: Bexterev 1927-ci il dekabrın 24-də, Stalinlə görüşdüyü deyilən gündən bir gün sonra vəfat edib.

Bu zaman uyğunluğu şübhələri daha da gücləndirib. Lakin hadisələrin ardıcıllığı öz-özlüyündə qətl və ya zəhərlənmə faktını sübut etmir. Stalinlə görüşün təfərrüatları, həmin görüşdə nələrin danışıldığı və alimin ölümünün siyasi sifarişlə əlaqəli olması barədə yayılan iddialar eyni dərəcədə etibarlı tarixi sənədlərlə təsdiqlənməyib.

Bexterevin ölümü ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur. Onun qəfil vəfat etməsi və ölümün siyasi baxımdan həssas dövrə təsadüf etməsi sonradan şübhələrə zəmin yaradıb. Bununla belə, alimin zəhərləndiyini və ya Stalinlə görüşə görə aradan götürüldüyünü təsdiqləyən qəti sübutun mövcudluğu barədə danışmaq olmaz.

İtmiş gündəliklər və sirli arxiv iddiaları

Bexterevin ölümü ilə bağlı yayılan hekayələrdə alimin şəxsi gündəliklərinin, dərc olunmamış qeydlərinin və insan şüurunun gizli imkanlarına dair araşdırmalarının yoxa çıxması barədə də iddialar səsləndirilir.

Bəzi versiyalarda həmin sənədlərdə dini təcrübələr, dəyişmiş şüur halları və insan beyninin qeyri-adi imkanları haqqında məlumatların olduğu bildirilir. Hətta sonrakı onilliklərdə gündəliklərdən ayrı-ayrı səhifələrin tapıldığı, lakin daha sonra yenidən yoxa çıxdığı barədə hekayələr də yayılıb.

Ancaq bu iddiaların tarixi fakt kimi qəbul edilməsi üçün sənədlərin harada saxlanıldığı, kim tərəfindən tapıldığı, hansı arxivdə qeydə alındığı və müstəqil ekspertlər tərəfindən araşdırılıb-araşdırılmadığı müəyyənləşdirilməlidir.

Belə sübutlar olmadan itmiş gündəliklər haqqında hekayələri təsdiqlənmiş hadisə kimi təqdim etmək mümkün deyil. Bununla belə, Bexterevin elmi irsi kifayət qədər zəngindir və onun əhəmiyyətini sübuta yetirmək üçün müəmmalı sənədlərə ehtiyac yoxdur.

Bu gün nevrologiya və psixologiya dua, meditasiya, hipnoz və güclü emosional vəziyyətlər zamanı beyində baş verən dəyişiklikləri araşdırır. Elektroensefaloqrafiya və maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi üsullar müxtəlif fəaliyyət formaları zamanı beyin proseslərini müşahidə etməyə imkan verir.

Tədqiqatlar göstərir ki, insanın diqqəti, gözləntiləri, emosional vəziyyəti və inamları onun təcrübəsinə, ağrı hissinə və bəzi fizioloji reaksiyalarına təsir göstərə bilər. Bu nəticələr təlqin və psixoloji təsirin əhəmiyyətini anlamaq baxımından Bexterevin araşdırmalarının aktuallığını göstərir.

Amma müasir elm bu faktlardan insan beyninin Allah adlı universal enerjiyə qoşulduğu nəticəsini çıxarmır. Bu, elmi nəticədən daha çox fəlsəfi və ya dini şərhdir.

Bexterevin irsini qiymətləndirərkən də elmi faktlarla sonradan onun adına bağlanan fərziyyələri bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Vladimir Bexterevin həyatı və ölümü ətrafında yaranan müəmmalar bir sualı gündəmdə saxlayır: insan şüuru nə qədər dərindir və beynin imkanları haqqında hələ nə qədər az şey bilirik?

Bu sualın cavabını mistik rəvayətlərdə deyil, elmi araşdırmalarda axtarmaq daha doğru olardı. Bexterev insan psixikasının mürəkkəbliyini anlamağa çalışan alim idi. Onun təlqin, reflekslər və sinir sisteminin fəaliyyəti ilə bağlı işləri elmin inkişafına töhfə verib.

Alimin Stalinlə görüşdən sonra vəfat etməsi tarixdə açıq suallar yaradıb. Lakin bu sualların cavabı sübut olunmamış sui-qəsd nəzəriyyələrində deyil, arxiv sənədlərinin, tibbi məlumatların və etibarlı tarixi mənbələrin diqqətlə araşdırılmasında axtarılmalıdır.

Bexterevin hekayəsini maraqlı edən təkcə onun müəmmalı ölümü deyil. Əsas məsələ insan beyninin, şüurun və inamın sərhədlərini anlamaq cəhdidir. Bu mövzuda elm hələ də araşdırmalarını davam etdirir, insanın dini və mənəvi təcrübələrinin mahiyyəti isə elmi, fəlsəfi və dini müzakirələrin kəsişməsində qalır.

Natiq Səlim,
KONKRET.az