Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Bişkekdə keçirilən sammitində iştirakı ölkəmizin beynəlxalq diplomatiyada fəallığının və çoxvektorlu xarici siyasət kursunun növbəti mühüm göstəricisi kimi diqqət çəkir.
Avqustun 31-dən sentyabrın 1-dək Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə keçirilən sammit dünyanın və Avrasiyanın siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik gündəliyində mühüm yer tutan dövlətlərin liderlərini bir araya gətirir. Tədbirin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti isə Prezident İlham Əliyevin bu mötəbər platformada iştirakı ilə yanaşı, ölkəmizin Şərq və Qərb arasında mühüm nəqliyyat, enerji və siyasi əlaqələndirici rolunun getdikcə daha çox ön plana çıxması ilə bağlıdır.
ŞƏT-in 26-cı sammiti təşkilatın yaradılmasının 25-ci ildönümü ərəfəsində keçirilir. Təşkilat ötən 25 il ərzində regional təhlükəsizlik platformasından daha geniş siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, humanitar və çoxtərəfli əməkdaşlıq mexanizminə çevrilib. Hazırda ŞƏT çərçivəsində Çin, Rusiya, Hindistan, İran, Pakistan, Belarus və Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətləri də daxil olmaqla geniş coğrafiyanı əhatə edən əməkdaşlıq formatı formalaşıb.
Azərbaycanın ŞƏT platformasına marağı artır
Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətləri son illərdə daha da intensivləşib. Ölkəmiz təşkilatın müxtəlif tədbirlərində yüksək səviyyədə təmsil olunur. 2025-ci ildə Çinin Tyantszin şəhərində keçirilmiş ŞƏT sammiti çərçivəsində Prezident İlham Əliyev “ŞƏT plyus” formatında keçirilən görüşdə iştirak etmişdi. Azərbaycan həmçinin 2024-cü ildə ŞƏT-də müşahidəçi statusu əldə etmək üçün müraciət edib.
Bu baxımdan Bişkek sammitində Prezident İlham Əliyevin iştirakı sadəcə növbəti beynəlxalq tədbirdə iştirak kimi qiymətləndirilə bilməz. Söhbət Azərbaycanın Avrasiyanın əsas siyasi və iqtisadi aktorlarının təmsil olunduğu mühüm platformalarda mövqeyini daha da möhkəmləndirməsindən gedir.
Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlarla qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsidir. Bakı eyni zamanda həm Avropa, həm Asiya, həm də Türk dünyası ilə münasibətlərini inkişaf etdirir. ŞƏT platforması da bu çoxşaxəli diplomatik siyasətin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir.
Bişkekdə dünya siyasətinin əsas aktorları bir araya gəlir
Bişkek sammitinin diqqət çəkən məqamlarından biri iştirakçıların geniş tərkibidir. Sammitdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə yanaşı, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və digər yüksək səviyyəli dövlət nümayəndələrinin iştirakı gözlənilir. Ümumilikdə 17 ölkənin liderinin tədbirə qatılması planlaşdırılır.
Bundan başqa, BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreşin və müxtəlif beynəlxalq və regional təşkilatların nümayəndələrinin tədbirdə iştirakı sammitin beynəlxalq çəkisini daha da artırır.
Belə geniş nümayəndə heyətinin bir araya gəlməsi Bişkeki qısa müddət ərzində Avrasiyanın əsas diplomatik mərkəzlərindən birinə çevirir. Burada yalnız ŞƏT-in gündəliyinə daxil olan məsələlər deyil, həm də qlobal və regional proseslər ətrafında fikir mübadiləsinin aparılması üçün geniş imkan yaranır.
Azərbaycan üçün yeni əməkdaşlıq imkanları
ŞƏT sammitində müzakirə olunacaq əsas istiqamətlər sırasında siyasi və təhlükəsizlik məsələləri ilə yanaşı, ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat və logistika, rəqəmsal inkişaf, ekologiya, mədəni-humanitar əlaqələr və davamlı inkişaf kimi məsələlər də yer alır. Sammitin yekununda ŞƏT-in 25 illiyi ilə bağlı Bişkek Bəyannaməsinin, həmçinin təşkilatın fəaliyyətinin inkişafına yönəlmiş bir sıra sənədlərin qəbul olunması nəzərdə tutulur.
Bu istiqamətlərin hər biri Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkəmizi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının mühüm qovşaqlarından birinə çevirir. Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz və Avropa arasında əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanın regional logistika siyasətində əsas prioritetlərindəndir.
Son illərdə Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması da bu baxımdan xüsusi qeyd olunmalıdır. Çin və Mərkəzi Asiya ölkələrindən gələn yüklərin Azərbaycan ərazisindən keçməklə Avropaya çatdırılması ölkəmizin tranzit imkanlarını artırır. Buna görə də ŞƏT kimi geniş regional platformada nəqliyyat və logistika məsələlərinin müzakirəsi Azərbaycanın maraqları ilə birbaşa səsləşir.
Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyəti diqqət mərkəzində
Prezident İlham Əliyevin Bişkek səfəri çərçivəsində müxtəlif dövlət və hökumət başçıları ilə ikitərəfli görüşlərinin keçirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər.Belə beynəlxalq tədbirlər dövlət başçılarına yalnız sammitin gündəliyindəki məsələləri müzakirə etmək deyil, eyni zamanda ikitərəfli münasibətlərin perspektivlərini nəzərdən keçirmək imkanı yaradır.
Azərbaycanın Türkiyə, Çin, Rusiya, İran, Mərkəzi Asiya dövlətləri və digər ölkələrlə münasibətlərinin inkişaf etdirilməsi ölkəmizin xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Bu baxımdan Bişkek görüşləri həm mövcud əməkdaşlıq mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi, həm də yeni təşəbbüslərin irəli sürülməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq platformalarda Azərbaycanın mövqeyini ardıcıl və prinsipial şəkildə ifadə etməsi ölkəmizin diplomatik imkanlarını da genişləndirir. Azərbaycan rəhbərliyinin əsas mesajlarından biri beynəlxalq hüquqa, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinin qorunmasıdır.
Ermənistanın iştirakı yeni siyasi məqam yaradır
Bişkek sammitində Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın da iştirak etməsi tədbirə Cənubi Qafqaz baxımından əlavə siyasi məzmun verir.Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin formalaşdığı bir dövrdə hər iki ölkənin rəhbərliyinin iştirak etdiyi beynəlxalq tədbirlər təmas və fikir mübadiləsi üçün əlavə imkanlar yarada bilər.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq regional məsələlərdə yalnız müşahidəçi mövqedə deyil, öz milli maraqlarını və regional əməkdaşlıq prioritetlərini müəyyən edən fəal aktor kimi çıxış edir.
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi diplomatik təşəbbüslər, nəqliyyat və enerji layihələri, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin intensivləşdirilməsi və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi ölkəmizin regional çəkisini artırıb.Bu reallıq Bişkekdə keçirilən yüksək səviyyəli görüşlərin fonunda da özünü göstərir.
ŞƏT və dəyişən dünya düzəni
Bişkek sammiti həm də dünyada geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi bir mərhələyə təsadüf edir. Çin, Rusiya, Hindistan və digər böyük dövlətlərin bir platformada təmsil olunması ŞƏT-in beynəlxalq siyasətdə çəkisini artırır.
Lakin təşkilatı yalnız hansısa başqa beynəlxalq strukturlara alternativ kimi təqdim etmək düzgün olmaz. ŞƏT müxtəlif dövlətlərin ortaq maraqları ətrafında dialoq və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirən çoxtərəfli platformadır. Təşkilat daxilində iştirakçı ölkələrin xarici siyasət prioritetləri bir-birindən fərqlənsə də, təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat, enerji və davamlı inkişaf kimi istiqamətlərdə ortaq maraqlar mövcuddur.Azərbaycanın belə bir platformada iştirakının əsas üstünlüyü də məhz budur: ölkəmiz öz maraqlarını qorumaqla müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir.Azərbaycan–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin yeni mərhələsi
Bişkek sammiti Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir.
Son illərdə Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri ilə siyasi dialoqu, ticarət-iqtisadi əlaqələri, nəqliyyat və enerji əməkdaşlığını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Xəzər dənizi iki region arasında əlaqələrin mühüm coğrafi körpüsüdür.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrində əsas üstünlüklərdən biri tarixi, mədəni və iqtisadi yaxınlıqla yanaşı, nəqliyyat imkanlarının da mövcudluğudur. Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Orta Dəhliz kimi layihələr Azərbaycanı Asiya ilə Avropa arasında mühüm tranzit mərkəzə çevirir.
Bu baxımdan ŞƏT çərçivəsində nəqliyyat və logistika məsələlərinin müzakirəsi Azərbaycanın uzunmüddətli iqtisadi maraqları ilə üst-üstə düşür.
“ŞƏT plyus” formatı və geniş dialoq imkanları
Bişkekdə yüksək səviyyəli görüşlərin “ŞƏT plyus” formatında da davam etdirilməsi nəzərdə tutulur. Genişləndirilmiş formatda BMT-nin və beynəlxalq təşkilatların iştirakı ilə beynəlxalq hüququn və BMT-nin mərkəzi əlaqələndirici rolunun gücləndirilməsi, davamlı inkişaf və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq məsələləri ətrafında fikir mübadiləsi aparılacaq.
Azərbaycan üçün bu format da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Bakı beynəlxalq münasibətlər sistemində çoxtərəfli diplomatiyanın və beynəlxalq hüququn prinsiplərinin qorunmasını daim önə çəkir.
Jurnalistlərin Bişkek səfəri – hadisənin informasiya əhəmiyyəti
Prezident İlham Əliyevin səfərini işıqlandırmaq üçün Azərbaycan mediasının nümayəndələrinin də Bişkekə ezam olunması tədbirin ölkəmiz üçün informasiya və ictimai əhəmiyyətini göstərir.
Beynəlxalq səviyyəli sammitlərin yerində işıqlandırılması Azərbaycan ictimaiyyətinə görüşlərin gedişi, aparılan müzakirələr və qəbul edilən qərarlar barədə daha operativ və dolğun məlumat əldə etmək imkanı verir.
Xüsusilə Prezident İlham Əliyevin çıxışı, keçirdiyi görüşlər və səfər çərçivəsində əldə olunan razılaşmalar Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyinin cəmiyyətə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyacaq.
Prezident İlham Əliyevin Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammitində iştirakı Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində fəal və müstəqil aktor kimi mövqeyinin daha bir nümayişidir.
Bu səfəri yalnız protokol xarakterli tədbir kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bişkek görüşü Azərbaycanın Çin, Rusiya, Türkiyə, İran, Mərkəzi Asiya dövlətləri və digər mühüm tərəfdaşlarla münasibətlərinin inkişafı, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi və yeni iqtisadi əməkdaşlıq perspektivlərinin müzakirəsi üçün mühüm platformadır.
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri milli maraqlara əsaslanan balanslaşdırılmış və çoxşaxəli əməkdaşlıq modelidir. ŞƏT-in geniş coğrafiyası isə bu siyasətin həyata keçirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.
Bişkek sammitinin nəticələri yalnız təşkilatın gələcək fəaliyyətinə deyil, həm də Avrasiya məkanında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığının yeni istiqamətlərinə təsir göstərə bilər. Azərbaycanın bu prosesdə fəal iştirakı isə ölkəmizin regional və beynəlxalq mövqeyinin daha da möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm siyasi hadisədir.
Prezident İlham Əliyevin Bişkekdə keçirdiyi görüşlər və səsləndirəcəyi mesajlar Azərbaycanın həm Cənubi Qafqazda, həm də daha geniş Avrasiya məkanında artan diplomatik rolunun növbəti göstəricisi kimi diqqət mərkəzində olacaq.
David Seliverstov
“Magen David Azerbaijan” insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri
