6 oktyabr 1941-ci ildə Almaniya İkinci Dünya müharibəsinin Şərq cəbhəsində, sovet-alman müharibəsinin ən kritik anlarından birini yaşayırdı. Alman qoşunları Moskvaya yaxınlaşır, sovet müdafiəsi ağır zərbələr alırdı. Vyazma ətrafında Qərb və Ehtiyat cəbhələrinin 21 diviziyası mühasirəyə düşmüş, Qərb cəbhəsinin əsas qüvvələri, demək olar ki, sıradan çıxmışdı.
Məhz həmin gün SSRİ-nin paytaxtının təxliyəsi haqqında qərar qəbul edildi. Qərar hökumətin, o cümlədən İosif Stalinin Moskvadan çıxarılmasını nəzərdə tuturdu.
Lakin tarixə bu gün rəsmi qərardan daha çox, xalqın “Böyük qaçış günü” adlandırdığı hadisə kimi düşdü.
Paytaxtı qorxu və xaos bürüdü.
Yaxınlaşan fəlakət təhlükəsi Moskvanı əsl qarışıqlığa sürüklədi. Təxliyəyə tələsən müxtəlif səviyyəli məmurlar şəhər sakinlərini, demək olar ki, taleyin ümidinə buraxdılar. Panika başladı. Metro fəaliyyətini dayandırdı, müəssisələr bağlandı, ərzaq mağazalarında insanlara məhsullar paylanmağa başladı. Minlərlə insan şərqə aparan şose yollarına və dəmiryol vağzallarına üz tutdu.
Talançılar mağazaları dağıdır, əllərinə keçəni götürürdülər. Şəhər rəhbərliyi isə baş verən cinayətlərin qarşısını almaq üçün lazımi tədbirlər görmürdü. Çünki rəhbər vəzifəli şəxslərin özləri də şəhəri tərk etməyə tələsirdilər.
Məlumatlara görə, Moskvadan özbaşına çıxıb gedən rəhbər işçilərin sayı 779 nəfərə çatmış, onların dövlətə vurduğu zərər 1,4 milyon rubl olmuşdu.
Adi vətəndaşlar isə çamadanlarını, sandıqlarını və əşyalarla dolu kisələrini çiyinlərinə alaraq şəhərdən qaçmağa çalışırdılar. Həmin gün Moskvanı tərk etməyə cəhd göstərənlərin sayının 1,5–2 milyon nəfər olduğu təxmin edilir.
İnformasiya boşluğu və alman təbliğatı
Moskvanı bürüyən kütləvi panikanın əsas səbəblərindən biri məlumat çatışmazlığı idi. Rəsmi dairələrin susqunluğu şəraitində alman təbliğatının yaydığı məlumatlar daha inandırıcı görünməyə başlayırdı.
Oktyabrın 16-da Sovet İnformasiya Bürosu alman qoşunlarının tank və motoatıcı qüvvələrin köməyi ilə cəbhənin bir istiqamətində müdafiə xəttini yardığını bildirdi. Məlumatın sonunda səslənən “Alman-faşist qoşunları döyüşə yeni qüvvələr yeritməyə davam edirdi” ifadəsi insanların narahatlığını daha da artırdı.
Almanlar da yaranmış vəziyyətdən istifadə edirdilər. Onlar şəhərə Adolf Hitlerin adından hazırlanmış vərəqələr atırdılar. Vərəqələrdə “Oktyabrın 17-də Moskvada olacağam” sözləri yazılmışdı.
Hakimiyyətin susması isə bir çoxları tərəfindən xəyanət kimi qəbul edilirdi. Küçələrdə vəziyyəti müzakirə edən insanlar şəhərin tezliklə təslim ediləcəyini düşünürdülər.
Bununla yanaşı, Moskvanın strateji obyektlərinin partladılacağı barədə şayiələr də yayılırdı. Hansı obyektlərin məhv edilmək üçün siyahıya salındığını, şəhəri tərk edənlərin qarşıda nə ilə üzləşəcəyini heç kim bilmirdi.
Amma hamı qaçmırdı…
Bütün bu qarışıqlığa baxmayaraq, Moskvanı müdafiə etməyə hazır olan vətənpərvərlər də az deyildi. Minlərlə insan xalq qoşunlarına yazılır, şəhər uğrunda döyüşlərə hazırlaşırdı.
Həmin gün İosif Stalinin də Moskvadan çıxarılması üçün hazırlıq görülmüşdü. Onun üçün Kursk dəmir yolu stansiyasının yük platformasına xüsusi qatar gətirilmişdi.
Stalin avtomobillə Kremldən stansiyaya gəldi. O, bir müddət platformada o tərəf-bu tərəfə gəzişdi, sonra telefonla danışdı. Ardınca avtomobilinə minərək yenidən Kremlə qayıtdı.
Bəzi məlumatlara görə, Stalin Perxuşkovoda yerləşən Georgi Jukovun qərargahına zəng etmişdi. Jukovun onunla söhbət zamanı belə dediyi iddia olunur: “Stalin Kremlsiz qalarsa, ordu Moskvanı müdafiə etməyəcək”.
Bu söhbətin dəqiq məzmunu barədə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Lakin Stalin Moskvada qalmaq qərarını verdi və paytaxtın müdafiəsinin təşkili üçün siyasi iradənin nümayiş etdirilməsi baxımından bu addım mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Bir gün sonra vəziyyət dəyişdi.
Artıq ertəsi gün hakimiyyət nəzarəti bərpa etmək üçün sərt tədbirlərə əl atdı. Qorxaqlıq, panika və talançılıqla mübarizə aparılması, hətta güllələnməyə qədər cəzaların tətbiqi barədə əmrlər verildi. Moskvada hərbi vəziyyət elan olundu.
Şəhəri bürüyən nəzarətsiz qaçış tədricən dayandı. Küçələrdə hərbçilərin və milis patrullarının sayı artdı, şəhərin gündəlik həyatı qismən bərpa olundu. Hakimiyyət paytaxtın müdafiəsinə hazırlığı gücləndirməyə başladı.
Moskvanın taleyi hələ həll olunmamışdı. Alman qoşunları şəhər üçün real təhlükə olaraq qalırdı. Lakin paytaxtın təslim olacağına inamla yayılan qorxuya qarşı müdafiə iradəsi formalaşmağa başladı.
1941-ci ilin dekabrında sovet qoşunlarının Moskva yaxınlığında əks-hücuma keçməsi alman ordusunun paytaxtı ələ keçirmək planını puça çıxardı.
Beləliklə, 16 oktyabr 1941-ci il Moskva tarixində yalnız panika və kütləvi qaçış günü deyil, həm də dövlət idarəçiliyinin böhranla üz-üzə qaldığı, paytaxtın müdafiəsi üçün siyasi iradənin həlledici əhəmiyyət daşıdığı gün kimi yadda qaldı.
Bəzən tarixin gedişinə bir qərar, bir siyasi mövqe və ya bir telefon danışığı təsir göstərə bilər. Ancaq Moskvanın müdafiəsini yalnız bir zənglə izah etmək doğru olmazdı. Şəhərin xilas olunmasında ordunun müqaviməti, əsgərlərin və mülki əhalinin fədakarlığı, müdafiənin təşkili və sonradan həyata keçirilən hərbi əməliyyatlar həlledici rol oynadı.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az