1833-cü ildə Böyük Britaniya imperiyanın böyük hissəsində köləliyin ləğvini nəzərdə tutan qanun qəbul etdi. Lakin bu tarixi qərarın arxasında müasir dövr üçün də düşündürücü olan bir paradoks dayanırdı: dövlət azadlığa buraxılan yüz minlərlə insana deyil, məhz onların keçmiş sahiblərinə təzminat ödəmək qərarına gəldi.

Britaniya hökuməti kölə sahiblərinə ümumilikdə 20 milyon funt sterlinq kompensasiya ayırdı. Həmin dövr üçün bu, dövlətin illik xərclərinin təxminən 40 faizinə bərabər olan nəhəng məbləğ idi. Pul köləliyə son qoyulması nəticəsində sahiblərin guya itirdikləri mülkiyyətin əvəzini ödəmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Halbuki söhbət insanlardan, onların azadlığından və uzun illər davam etmiş istismarından gedirdi.

Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, köləlikdən azad edilən 800 mindən çox insan bu kompensasiyadan bir qəpik belə almadı. Onların itirilmiş illərinə, məcburi əməyinə, ailələrindən ayrılmasına və çəkdikləri əzablara görə heç bir maddi təzminat nəzərdə tutulmamışdı.

Beləliklə, köləliyin ləğvi ilə bağlı dövlətin maliyyə siyasətində hüquqi və iqtisadi baxımdan diqqətçəkən bir seçim ortaya çıxdı: kölə saxlayanların iqtisadi maraqları kompensasiya ilə qorundu, azadlığa qovuşan insanların isə gələcək həyatını qurmaq üçün oxşar dəstək mexanizmi yaradılmadı.

Köləliyin ləğvi niyə dərhal azadlıq gətirmədi?

1833-cü il qanununun qəbul edilməsi Britaniya imperiyasında köləliyin bir anda və tam şəkildə aradan qalxması demək deyildi. Qanun əsasən Britaniyanın müstəmləkələrində tətbiq olunurdu və azadlığa buraxılan insanların böyük hissəsi üçün keçid dövrü nəzərdə tutulmuşdu.

Əvvəllər kölə vəziyyətində olan bir çox insan 1838-ci ilə qədər davam edən xüsusi əmək sistemi çərçivəsində keçmiş sahibləri üçün işləməyə məcbur idi. Bu sistem formal olaraq köləlikdən fərqlənsə də, insanların iqtisadi və sosial asılılığını müəyyən müddət ərzində qoruyub saxlayırdı.

Başqa sözlə, azadlıq hüquqi sənəddə elan edilmişdi, lakin insanların real həyatda müstəqillik qazanması üçün daha uzun yol keçməli olduqları aydın idi.

Köləlikdən çıxan insanların əksəriyyəti torpaq, kapital və sabit gəlir mənbəyindən məhrum idi. Onların illərlə gördüyü məcburi əməyin əvəzində dövlət tərəfindən kompensasiya verilmədi. Halbuki keçmiş sahiblər aldıqları vəsaitdən öz bizneslərini qorumaq, yeni investisiyalar etmək və iqtisadi mövqelərini saxlamaq üçün istifadə edə bilərdilər.

Beləliklə, qanun insanları hüquqi baxımdan azad etsə də, iqtisadi imkanlar baxımından bərabər başlanğıc yaratmadı.

20 milyon funt sterlinq haradan tapılmışdı?

Həmin dövrdə 20 milyon funt sterlinq Britaniya hökuməti üçün son dərəcə böyük məbləğ idi. Bu vəsaitin təmin edilməsi məqsədilə dövlət borc cəlb etdi və dövlət qiymətli kağızlarından istifadə etdi.

Britaniya hökumətinin kölə sahiblərinə kompensasiya ödəmək üçün götürdüyü kreditin əsas hissəsi 1835-ci ildə rəsmiləşdirildi. Ödənişlərin bir hissəsi isə dövlət istiqrazları və digər maliyyə alətləri vasitəsilə həyata keçirildi. Prosesdə İngiltərə Bankı da mühüm rol oynayırdı: qurum kompensasiya ödənişlərinin bölüşdürülməsində iştirak edirdi.

Maraqlıdır ki, dövlətin kölə sahiblərinə ödədiyi vəsait yalnız birbaşa pul köçürmələrindən ibarət deyildi. Kompensasiya mexanizminə daxil edilən qiymətli kağızlar və onlarla bağlı maliyyə öhdəlikləri sonrakı dövrlərdə də dövlət borcu sistemində qalmaqda davam etdi.

Bu, sadəcə tarixi bir ödəniş deyildi. Bir qərarın maliyyə nəticələri onilliklər və nəsillər boyunca davam edə bilirdi.

Borc 2015-ci ildə bağlandı: 182 il sonra

Hadisənin ən diqqətçəkən tərəfi də məhz budur.

İngiltərə Bankının məlumatına görə, köləliyin ləğvi ilə əlaqədar kompensasiya ödənişlərindən yaranmış dövlət borcunun son qalıqları yalnız 2015-ci ildə bağlandı. Bu, 1833-cü ildə qəbul edilmiş qanundan 182 il sonra baş verdi.

Burada bir məqama diqqət yetirmək lazımdır: bu, kölə sahiblərinə 182 il ərzində fasiləsiz olaraq yeni kompensasiyalar ödənilməsi demək deyil. Söhbət ilkin ödənişlərin maliyyələşdirilməsi ilə əlaqəli dövlət borcu və uzun müddət dövriyyədə qalmış maliyyə alətlərinin son qalıqlarından gedir.

2015-ci ildə həmin borcla əlaqəli son öhdəliklərin bağlanması Britaniyanın köləlik tarixinin maliyyə nəticələrini yenidən gündəmə gətirdi.

İngiltərə Bankı da özünün tarixi rolunu araşdırarkən kölə sahiblərinə kompensasiya ödənildiyini, azad edilən insanların isə bu ödənişlərdən heç nə almadığını açıq şəkildə qeyd edib. Qurumun məlumatına görə, bu borcun ödənilməsi üçün istifadə edilən dövlət maliyyəsi nəticə etibarilə sonrakı nəsillərin də daşıdığı yükə çevrilmişdi.

Tarixi ədalətsizlik müasir dövrdə də müzakirə olunur

Bu gün Britaniyanın köləlik keçmişi təkcə tarixçilərin deyil, iqtisadçıların, siyasətçilərin və insan hüquqları müdafiəçilərinin də müzakirə mövzusudur.

Xüsusilə Karib hövzəsindəki bəzi dövlətlər və ictimai təşkilatlar keçmiş müstəmləkəçilik siyasətinin nəticələrinin aradan qaldırılması, tarixi ədalətsizliyin tanınması və təzminat məsələsinin müzakirəsi üçün çağırışlar edirlər. Onların əsas arqumentlərindən biri budur ki, köləlikdən əldə edilən iqtisadi qazanc uzun müddət müəyyən qrupların sərvət toplamasına kömək etdiyi halda, həmin sistemin qurbanları nəsillər boyu sosial və iqtisadi çətinliklərlə üzləşiblər.

• Britaniyada kölə sahiblərinə ödənilən kompensasiyanın bir hissəsi sonradan müxtəlif kommersiya fəaliyyətlərinə və investisiyalara yönəldilib. Bu səbəbdən tədqiqatçılar köləlik tarixinin yalnız keçmişdə baş vermiş insan faciəsi kimi deyil, müasir iqtisadi bərabərsizliyin tarixi köklərini anlamaq baxımından da araşdırılmasını vacib sayırlar.

Əlbəttə, 19-cu əsrin iqtisadi və hüquqi münasibətlərini bugünkü meyarlarla qiymətləndirmək müəyyən çətinliklər yaradır. Lakin bu faktı dəyişmir: həmin dövrdə dövlət kölə sahiblərinin iqtisadi maraqlarını qorumaq üçün böyük maliyyə resursları ayırmış, köləlikdən azad edilən insanlara isə eyni miqyasda dəstək göstərməmişdi.

Tarixin ən acı paradokslarından biri

1833-cü ildə Britaniya imperiyasında köləliyin ləğvi insan azadlığı uğrunda mübarizənin mühüm mərhələsi idi. Bu qərarın əhəmiyyətini inkar etmək olmaz. Bununla belə, onun həyata keçirilmə mexanizmi ciddi suallar doğurur.

İnsanlar azad edildi, amma onların keçmiş sahibləri kompensasiya aldı. Dövlət isə bu qərarın maliyyə yükünü nəsillər boyu daşıdı.

Bu hadisə göstərir ki, tarixi islahatın əhəmiyyəti yalnız hansı qanunun qəbul edilməsi ilə deyil, həmin qərarın kimlərin maraqlarını qoruduğu və onun nəticələrinin cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında necə bölüşdürüldüyü ilə də ölçülür.

Köləlikdən azad edilən insanların haqqı ödənilmədi. Əvəzində, onların əvvəlki sahiblərinə verilən kompensasiyanın maliyyələşdirilməsi ilə bağlı dövlət borcu 2015-ci ilə qədər uzanan maliyyə tarixinin bir hissəsinə çevrildi.

Bu mənada Britaniyanın köləlikdən imtina tarixi yalnız azadlığın qazanılması haqqında deyil. O, həm də azadlığın kimə verildiyi, ədalətin kimə şamil olunduğu və tarixi qərarların maliyyə yükünü kimin daşıdığı barədə düşündürücü bir hekayədir.

Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az