Tarix dərsliklərində çox vaxt yazılır ki, böyük imperiyalar barbarların hücumları, epidemiyalar və ya inqilablar nəticəsində süquta uğrayır. Lakin Çin tarixə öz geosiyasi potensialını inzibati qərarla zəiflədən ilk fövqəldövlətlərdən biri kimi düşə bilər.

Söhbət 1970-ci illərin sonu – 1980-ci illərin əvvəllərində tətbiq edilən məşhur “Bir ailə – bir uşaq” siyasətindən gedir. Kağız üzərində bu, texnokratik idarəetmənin uğuru kimi görünürdü. Əslində isə sonrakı onilliklərdə Çinin demoqrafik və sosial strukturunda dərin problemlər yarandı. Bu gün həmin problemlərin ölkənin hərbi və geosiyasi imkanlarına mümkün təsiri də müzakirə olunur.

Məsələ yalnız əhalinin sayının azalmasında deyil. Söhbət yaşlanan cəmiyyətdən, doğum səviyyəsinin aşağı düşməsindən, cinslər arasındakı disbalansdan və hərbi itkilərin ailələr üçün yaratdığı ağır nəticələrdən gedir.

Raket mühəndisliyinin hesablamaları insan biologiyasına tətbiq ediləndə

Bu siyasətin tarixində diqqət çəkən məqamlardan biri onun hazırlanmasında iştirak edən şəxslərin və mütəxəssislərin yanaşmasıdır. Proqramın elmi əsaslandırılmasında mühəndis, ballistik raketlər və kibernetika sahəsində çalışan Sun Tszyan (Song Jian) mühüm rol oynayıb. O, Qərbdə geniş yayılan əhali artımı və resurs çatışmazlığı ilə bağlı narahatlıqlardan təsirlənərək demoqrafik proseslərin riyazi modelləşdirilməsinə üstünlük verirdi.

Beləliklə, əhalinin artımını hesablamaq və proqnozlaşdırmaq üçün istifadə olunan modellər dövlət siyasətinin mühüm alətlərindən birinə çevrildi. Çin rəhbərliyi iqtisadi inkişafı sürətləndirmək, ərzaq və resurs çatışmazlığı riskini azaltmaq məqsədilə doğum səviyyəsinə sərt nəzarət yolunu seçdi.

Lakin insan cəmiyyətini riyazi düsturlarla idarə etmək cəhdi gözlənilməz nəticələr doğurdu. Əhali artımını məhdudlaşdırmaq üçün tətbiq olunan inzibati mexanizmlər milyonlarla ailənin şəxsi həyatına müdaxilə etdi.

Onilliklər ərzində doğum kvotalarına nəzarət edən məmurlar fəaliyyət göstərirdi. Qaydalara əməl etməyən ailələr yüksək cərimələrlə üzləşə, bəzi hallarda isə məcburi abort və sterilizasiya kimi ağır müdaxilələrə məruz qala bilərdilər. Belə hallar xüsusilə sərt nəzarət dövrlərində geniş müzakirə olunurdu.

Çin hakimiyyəti bu siyasətin nəticəsində yüz milyonlarla doğumun qarşısının alındığını iddia edirdi. Ancaq hesablamalarda nəzərə alınmayan mühüm amil vardı: cəmiyyətin minilliklər ərzində formalaşmış ənənələri, ailə münasibətləri və övladlara baxış tərzi.

Kommunist dövlətinin sərt demoqrafik planları ilə ənənəvi Çin ailəsinin dəyərlərinin toqquşması ciddi sosial problemlər yaratdı.

Qız uşaqlarına qarşı ayrı-seçkilik və milyonlarla “evlənə bilməyən kişi”

Ənənəvi Çin cəmiyyətində ailə və əcdadlara ehtiram mühüm yer tutur. Xüsusilə kənd yerlərində oğul övladına üstünlük verilməsi uzun müddət sosial və mədəni ənənələrlə bağlı olub. Bir çox ailələrdə oğulun nəsil adını davam etdirəcəyi, valideynlərə qocalıqda baxacağı və ailə mərasimlərini qoruyacağı düşünülürdü.

Dövlət ailəyə yalnız bir uşaq sahibi olmaq imkanı verəndə bu ənənə ciddi dilemma yaratdı. Oğlan uşağına üstünlük verən ailələr bəzən qız övladını qəbul etmək istəmirdilər.

1980-ci illərdən etibarən ultrasəs müayinələrinin yayılması dölün cinsini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə imkan verdi. Nəticədə bəzi ailələrdə cinsə görə abortlar genişləndi. Qız uşaqlarının doğulduqdan sonra tərk edilməsi və digər ayrı-seçkilik halları da qeydə alınırdı.

Bütün bunlar Çində gender balansının pozulmasını sürətləndirdi. Müəyyən dövrlərdə hər 100 qız uşağına təxminən 120 oğlan uşağı düşürdü. Halbuki təbii doğum göstəricilərində bu nisbət, adətən, hər 100 qıza təxminən 105 oğlan səviyyəsində olur.

Bu disbalansın nəticələri sonrakı nəsillərdə daha aydın hiss edilməyə başladı.

• Çin cəmiyyətində “quanq-qun” (guanggun) — hərfi mənada “çılpaq budaqlar” adlandırılan kişilər anlayışı da məhz bu problemlə əlaqələndirilir. Bu ifadə ailə qura və nəsil davam etdirə bilməyən kişilərə aid edilir. Müxtəlif hesablamalarda Çində evlənmək imkanı məhdud olan kişilərin sayının on milyonlarla ölçüldüyü göstərilir.

Lakin burada mühüm bir məqam var: bu kişilərin hamısının ailə qurmaq imkanından tamamilə məhrum olduğunu söyləmək düzgün olmazdı. Gender disbalansı nikah bazarında rəqabəti artırsa da, nəticələr regiona, sosial vəziyyətə və iqtisadi imkanlara görə dəyişir.

Bununla belə, milyonlarla insanın ailə qurmaq imkanlarının məhdudlaşması ciddi demoqrafik və sosial problemdir.

“Kiçik imperator” sindromu: Bir uşağın ətrafında qurulan ailə

“Bir ailə – bir uşaq” siyasətinin başqa bir nəticəsi ailə münasibətlərində meydana çıxan dəyişikliklər oldu.

Çində “4-2-1 ailə modeli” kimi tanınan struktur geniş müzakirə edilirdi. Bu modeldə dörd nənə-baba, iki valideyn və onların yeganə övladı nəzərdə tutulurdu.

Belə ailələrdə bütün diqqət və resursların bir uşağın üzərində cəmlənməsi halları çoxalırdı. Valideynlər və nənə-babalar uşağın təhsilinə, sağlamlığına və gələcəyinə böyük ümidlər bağlayır, bəzən isə onu həddindən artıq qoruyurdular.

Məhz bu şəraitdə “kiçik imperator” ifadəsi yarandı. Bu termin ailənin yeganə övladının ətrafındakı böyüklərin diqqətinin və gözləntilərinin mərkəzinə çevrilməsini təsvir edirdi.

Ancaq bu ifadəni bütöv bir nəslə verilən dəyişməz xarakteristikaya çevirmək düzgün olmazdı. Çində yeganə övlad kimi böyüyənlərin hamısı ərköyün və ya müstəqil qərar verməkdə çətinlik çəkən insanlar deyildi. Onların həyat təcrübəsinə ailə tərbiyəsi ilə yanaşı, təhsil sistemi, əmək bazarı, şəhərləşmə və iqtisadi dəyişikliklər də təsir göstərib.

Bununla belə, bir uşağın üzərinə böyük ailənin bütün ümidlərinin və gələcək təminatının qoyulması onun üzərində ciddi psixoloji və sosial təzyiq yarada bilərdi.

Bu gün həmin nəslin nümayəndələrinin bir hissəsi Çin ordusunda da xidmət edir. Lakin onların nə qədərinin məhz “bir ailə – bir uşaq” siyasəti dövründə doğulduğunu və ordunun hansı hissəsini təşkil etdiyini dəqiq göstərən etibarlı məlumat olmadan konkret faiz səsləndirmək doğru deyil.

• Əsas sual başqadır: yeganə övladın itkisi ehtimalı ailənin davranışına və cəmiyyətin müharibəyə münasibətinə necə təsir edə bilər?

Böyük müharibənin qiyməti: Nəsil zəncirinin qırılması qorxusu

Bu sual xüsusilə Tayvan ətrafında mümkün hərbi qarşıdurma kontekstində aktuallaşır.

Tayvana qarşı genişmiqyaslı desant əməliyyatı Çin ordusu üçün son dərəcə mürəkkəb və riskli hərbi ssenari olardı. Tayvan boğazını keçmək, dənizdən və havadan müdafiə sistemlərini yarmaq, sahildə möhkəmlənmək və təchizat xətlərini qorumaq böyük hərbi resurslarla yanaşı, ciddi insan itkiləri riskini də nəzərdə tutur.

Belə bir müharibənin ilk həftələrində on minlərlə hərbçinin həlak olması və ya yaralanması ehtimalını nəzərdən keçirən ssenarilər mövcuddur. Ancaq konkret itki rəqəmləri hərbi əməliyyatların gedişindən asılıdır və əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirilə bilməz.

Çin üçün bu itkilərin xüsusi sosial tərəfi də var.

Əgər həlak olan hərbçi ailənin yeganə övladıdırsa, onun ölümü valideynlərin gələcək həyatına ağır təsir göstərə bilər. Bəzi ailələr üçün bu, yalnız övlad itkisi deyil, həm də nəslin davam etməsi ümidinin puça çıxması deməkdir.

• Ənənəvi Çin mədəniyyətində nəsil xəttinin davam etməməsi uzun müddət ciddi mənəvi problem kimi qəbul edilib. Çin dilində bu məna ilə əlaqəli müxtəlif ifadələr mövcuddur. Bununla belə, bütün Çin ailələrinin bu məsələyə eyni cür yanaşdığını düşünmək də düzgün olmazdı.

Digər tərəfdən, yeganə övladını itirən valideynlərin sosial təminat məsələsi də ön plana çıxır. Əgər yaşlı valideynlərin qayğısını çəkəcək başqa övlad yoxdursa, onlar həm mənəvi, həm də maddi baxımdan çətin vəziyyətə düşə bilərlər.

Bu səbəbdən Çində yeganə övladını itirmiş yaşlı valideynlər ayrıca sosial həssas qrup kimi diqqət çəkirlər.

Beləliklə, hərbi itkilərin təsiri yalnız cəbhədə həlak olanların sayı ilə ölçülmür. Hər bir itkinin arxasında ailə, valideynlər, iqtisadi öhdəliklər və bəzən də nəsillər boyu davam edən ailə xəttinin qırılması dayanır.

Qalvan hadisəsi: Dörd hərbçinin ölümü niyə böyük rezonans doğurdu?

2020-ci ilin iyununda Hindistan və Çin hərbçiləri arasında Qalvan vadisində baş verən toqquşma bu məsələnin həssaslığını göstərən nümunələrdən biri kimi təqdim edilir.

Hadisə nəticəsində Çin tərəfi 20 hindistanlı hərbçinin öldüyünü bildirdi. Çin isə bir müddət sonra dörd hərbçisinin həlak olduğunu rəsmən açıqladı. Çin hərbçilərinin adları və təltifləri 2021-ci ilin fevralında ictimaiyyətə təqdim edildi.

Bu hadisə Çində geniş ictimai rezonans doğurdu. Həlak olan hərbçilərin xatirəsi dövlət mediasında işıqlandırıldı və onların ailələrinə diqqət göstərildi.

Lakin bu hadisənin yalnız “yeganə övladların ölümünə görə hakimiyyətin qorxusu” ilə izah edilməsi düzgün olmazdı. Hərbi məlumatların açıqlanma vaxtına sərhəd münaqişəsinin siyasi və diplomatik həssaslığı, ictimai rəyin idarə olunması və informasiya siyasəti kimi amillər də təsir göstərə bilərdi.

Bununla belə, Qalvan hadisəsi daha geniş bir suala diqqət çəkir: əhalisi yaşlanan və ailə strukturu dəyişən ölkədə hərbi itkilər cəmiyyət tərəfindən necə qarşılanacaq?

Çin rəhbərliyi üçün bu sual xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki genişmiqyaslı müharibə yalnız ordunun texniki imkanlarını deyil, cəmiyyətin itkilərə dözmək qabiliyyətini də sınağa çəkir.

Doğum siyasətindən imtina: Geri dönüş mümkündürmü?

Çin hakimiyyəti demoqrafik siyasətindəki sərt məhdudiyyətləri mərhələli şəkildə yumşaltmağa məcbur oldu.

2016-cı ildə ailələrə iki uşaq sahibi olmağa icazə verildi. 2021-ci ildə isə üç uşaq siyasətinə keçildi. Sonrakı dövrdə dövlət doğum səviyyəsini yüksəltmək üçün müxtəlif təşviq tədbirlərini gündəmə gətirdi.

Lakin doğum sayını artırmaq inzibati qərarla həll edilə biləcək məsələ deyil.

Mənzil qiymətlərinin yüksək olması, uşaqların təhsili və tərbiyəsi ilə bağlı xərclər, iş həyatının gərginliyi, karyera planları və ailə qurmaq yaşının yüksəlməsi gənclərin qərarlarına təsir göstərir.

Nəticədə doğum siyasətinin yumşaldılması gözlənilən demoqrafik dönüşü təmin etmədi. Çin əhalisi 2022-ci ildən etibarən azalmağa başladı, doğum səviyyəsinin aşağı olması və əhalinin yaşlanması isə ölkənin uzunmüddətli inkişafı üçün ciddi çağırışlara çevrildi.

Başqa sözlə, dövlət əvvəlcə ailələrin neçə uşaq sahibi ola biləcəyini məhdudlaşdırdı, sonradan isə onları daha çox uşaq dünyaya gətirməyə təşviq etməyə başladı. Ancaq insanların həyat tərzi, iqtisadi gözləntiləri və ailə qurmaqla bağlı qərarları artıq dəyişmişdi.

Demoqrafik proseslərin ən mürəkkəb tərəfi də budur: bu gün qəbul edilən qərarın nəticələri onilliklər sonra üzə çıxa, onun fəsadlarını aradan qaldırmaq isə daha uzun vaxt tələb edə bilər.

Çin ordusu üçün əsas risk nədir?

Çin son illərdə hərbi modernləşməyə böyük vəsait ayırıb. Ölkə donanmasını genişləndirir, yeni hərbi gəmilər inşa edir, raket sistemlərini təkmilləşdirir və müdafiə sənayesinin imkanlarını artırır.

Lakin hərbi güc yalnız texnologiya, silah və texnikadan ibarət deyil. Ordunun insan resursları, əhalinin yaş strukturu, iqtisadiyyatın dayanıqlılığı və cəmiyyətin müharibə zamanı itkiləri qəbul etmək qabiliyyəti də mühüm rol oynayır.

Əhalinin azalması və yaşlanması uzunmüddətli perspektivdə Çinin əmək bazarına, sosial təminat sisteminə və müdafiə xərclərinə təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, gender disbalansı və ailə strukturlarındakı dəyişikliklər də sosial nəticələr doğurur.

• Bununla belə, “Çin ordusunda yalnız bir övlad olan kişilər xidmət edir” və ya “bu nəsil müharibə aparmağa qadir deyil” kimi nəticələr faktlarla təsdiqlənmir. Müasir hərbçilərin döyüş qabiliyyəti onların ailədə neçə uşaqdan biri olması ilə müəyyən edilmir. Təlim, peşəkarlıq, komandanlıq, döyüş təcrübəsi, texnologiya və maddi-texniki təminat daha birbaşa amillərdir.

Hərbi itkilərin siyasi və ictimai qiyməti isə tamam başqa məsələdir. Yeganə övladını itirən ailələrin çox olduğu cəmiyyətdə uzunmüddətli müharibə daha ağır sosial və siyasi nəticələr doğura bilər. Ancaq bunun Çin rəhbərliyinin qərarlarına nə dərəcədə təsir edəcəyini dəqiq ölçmək çətindir.

Çinin demoqrafik problemi onun hərbi potensialını avtomatik olaraq aradan qaldırmır, lakin ölkənin uzunmüddətli strateji hesablamalarını çətinləşdirən amillərdən birinə çevrilir.

Təbiəti inzibati qərarla idarə etmək mümkün deyil

“Bir ailə – bir uşaq” siyasəti Çinin müasir tarixində dövlət müdaxiləsinin cəmiyyətə uzunmüddətli təsirini göstərən ən mühüm nümunələrdən biridir.

Bu siyasət əhali artımının məhdudlaşdırılmasına kömək etsə də, gender disbalansı, yaşlanan əhali, aşağı doğum səviyyəsi və ailələrin sosial yükünün artması kimi problemlərlə müşayiət olundu.

Çin indi həm iqtisadi inkişafını davam etdirməli, həm yaşlı əhalinin təminatını yaxşılaşdırmalı, həm də yeni nəsillərin ailə qurmaq və uşaq sahibi olmaq istəyini artırmalıdır. Eyni zamanda, hərbi gücünü qorumaq üçün insan resurslarının uzunmüddətli vəziyyətini də nəzərə almalıdır.

Bu, avtoritar idarəetmənin əsas ziddiyyətlərindən birini ortaya qoyur: dövlət müəyyən müddət ərzində cəmiyyətin davranışını sərt qaydalarla istiqamətləndirə bilər, lakin həmin qərarların yaratdığı sosial vərdişləri, iqtisadi gözləntiləri və demoqrafik dəyişiklikləri istədiyi anda geri çevirə bilməz.

Çinin qarşısında duran əsas dərs də budur: insanları statistik göstəricilərə çevirmək mümkündür, amma insan cəmiyyətinin gələcəyini yalnız rəqəmlərlə idarə etmək mümkün deyil.

Natiq Səlim,

KONKRET.az