1920-ci ildə Leninin Qırmızı Ordu hissələri qarşısında çıxışını əks etdirən bu məşhur fotoya baxanda bir məqamı anlamaqda çətinlik çəkirəm: kəkələyən, üçdüyməli kostyum və qalstuk geyinmiş bu ziyalının sözləri necə olurdu ki, əsgərlərə belə güclü, taleyüklü təsir göstərirdi? Axı onlar Lenini, sözün əsl mənasında, bütləşdirirdilər!

Leninin auditoriyaya fenomenal təsirinin sirri nə onun xarici görünüşündə, nə də klassik natiqlik məharətində idi. Bu təsirin arxasında bir sıra psixoloji, siyasi və sosial amillər dayanırdı.

O dövrün mürəkkəb, mücərrəd terminlərlə danışan bir çox ziyalısından fərqli olaraq, Lenin fikirlərini son dərəcə sadə və anlaşıqlı şəkildə ifadə etməyi bacarırdı. Onun çıxışları qısa, lakonik tezislər və aydın şüarlar üzərində qurulurdu: “Torpaq kəndlilərə!”, “Sülh xalqlara!”, “Fabriklər fəhlələrə!”. Bu şüarlar daha yaxşı yadda qalması və asan başa düşülməsi üçün dəfələrlə təkrarlanırdı. Əksəriyyəti dünənki kəndlilər və fəhlələr olan qırmızı əsgərlər tribunadan akademik mühazirələr deyil, özlərinin ən mühüm ehtiyaclarını ifadə edən fikirlər eşidirdilər.

Müasirləri Leninin böyük təkid gücünü və özünəinamını xüsusi qeyd edirdilər. Onun tələffüzündəki qüsurlar və özünəməxsus danışıq tərzi güclü emosional ifadəliliklə kompensasiya olunurdu. Lenin fəal jestlərdən istifadə edir, tribunadan kütləyə doğru əyilir, dinləyicilərə diqqətlə baxır və sarsılmaz əminliklə danışırdı. Bütün bunlar onun mütləq haqlı olduğu təəssüratını yaradırdı.

• 1920-ci ilə qədər Lenin artıq sadəcə ictimai xadim deyil, dövlət başçısı və inqilabın əsas memarlarından biri idi. Əsgərlərin nəzərində o, onları Birinci Dünya müharibəsinin səngərlərində illərlə əzab çəkməyə məcbur edən köhnə quruluşu devirən insan idi. Onun real siyasi fəaliyyəti və şəxsiyyətinin miqyası üçdüyməli kostyum, qalstuk və ziyalılara xas davranış tərzi kimi xarici xüsusiyyətləri kölgədə qoyurdu.

Vətəndaş müharibəsi illərində cəmiyyət güclü emosional gərginlik, radikal ədalət axtarışı və gələcəyə dair qeyri-müəyyənlik içində idi. İnsanlara səngərdəki əsgərlərdən biri kimi görünən liderdən daha çox, xaosdan çıxış yolunu göstərən, aydın istiqamət müəyyənləşdirən güclü ideoloji rəhbər lazım idi. Bu şəraitdə Leninin klassik kostyumu burjua dəbdəbəsinin deyil, nizam-intizamın, zəkanın və dövlət hakimiyyətinin atributu kimi də qəbul oluna bilərdi.

Lenin auditoriyanın əhvalını yaxşı duyurdu. O, əsgərlərin xoşuna gəlmək üçün onların danışıq tərzini təqlid etməyə çalışmırdı. Özünü əminliklə danışan müəllim və təşkilatçı kimi təqdim edirdi. Əsgərlər qarşılarında əsas suallarına cavabları olduğunu iddia edən və onları arxasınca aparmağa hazır görünən bir insan görürdülər.

• Əgər populizmi ilkin mənasında — kütlələrin əhvalını incəliklə duymaq, onların ən çox arzuladığı şüarları irəli sürmək və xalqı elitalara qarşı qoymaq bacarığı kimi nəzərdən keçirsək, Lenin bu siyasi sənəti son dərəcə yüksək səviyyəyə çatdırmışdı.

Onun nadir siyasi instinkti vardı. 1917-ci ildə Lenin kəndlilər arasında böyük nüfuza malik eserlər partiyasının aqrar proqramından faktiki olaraq bəhrələndi və torpaq məsələsini bolşeviklərin siyasi platformasının mühüm hissəsinə çevirdi. “Sülh xalqlara!”, “Torpaq kəndlilərə!”, “Fabriklər fəhlələrə!”, “Bütün hakimiyyət sovetlərə!” kimi məşhur şüarlar cəmiyyətin ən ağrılı problemlərinə toxunurdu.

Bu şüarları başa düşmək üçün uzun izahatlara ehtiyac yox idi. Onlar müharibədən yorulmuş, illərlə dəyişiklik gözləmiş milyonlarla insana arzuladıqları gələcək barədə dərhal anlaşılan vədlər təqdim edirdi.

Klassik populizm cəmiyyəti çox vaxt sadə xalq və korrupsiyalaşmış elita qarşıdurması üzərindən təqdim edir. Lenin isə bu yanaşmanı sinfi terminlərlə ifadə edirdi: proletariat və yoxsul kəndlilər burjuaziyaya, mülkədarlara və məmurlara qarşı. Beləliklə, mürəkkəb sosial reallıq hər bir əsgərin və fəhlənin anlaya biləcəyi “biz və onlar” qarşıdurmasına çevrilirdi.

• Məhz bu xüsusiyyət Leninin siyasi mesajlarını geniş kütlələr üçün əlçatan edirdi. O, insanlara yalnız şüarlar təqdim etmir, həm də onların problemlərinin səbəbini göstərdiyini və bu problemləri həll etmək üçün konkret yol təklif etdiyini iddia edirdi.

Mənşə etibarilə ortodoksal marksist mövqelərə daha bağlı olan menşeviklərdən fərqli olaraq, Lenin siyasi mübarizədə son dərəcə çevik və praqmatik davranırdı. Menşeviklərin bir hissəsi Rusiyanın sosialist inqilabı üçün hələ yetişmədiyini düşünürdü. Lenin isə hakimiyyəti ələ keçirmək və qorumaq üçün siyasi şəraitdən maksimum istifadə etməyə çalışır, zərurət yarandıqda nəzəri yanaşmalarını da dəyişdirirdi.

• Bununla belə, Lenini yalnız şəxsi xarizması və yerinə yetirilməsi mümkün olmayan vədlər hesabına yüksələn populistlərlə eyniləşdirmək düzgün olmazdı. O, həm də möhkəm təşkilati struktur — kadr əsaslı, intizamlı və vahid ideoloji sistemə söykənən yeni tipli partiya yaratmışdı. Bu ideologiya radikal olsa da, partiyanın daxilində siyasi fəaliyyətə istiqamət verən sistemli çərçivə rolunu oynayırdı.

Hakimiyyəti qorumaq tələb etdikdə Lenin cəmiyyətdə ciddi narazılıq doğuran qərarlar verməkdən də çəkinmirdi. Brest-Litovsk sülh müqaviləsinin imzalanması, ərzaq sapalağının tətbiqi və sərt repressiv terror siyasəti buna nümunədir. Klassik populistlər adətən tərəfdarlarını özlərindən uzaqlaşdıra biləcək qərarlardan yayınmağa çalışırlar. Lenin isə hakimiyyəti möhkəmləndirmək naminə belə addımlar atırdı.

Bəs bu, onun kütlələrə təsir gücünü necə izah edir?

Burada mühüm bir məqam var: Leninin siyasi nüfuzu təkcə seçki dəstəyi və ya şəxsi cazibə ilə ölçülə bilməzdi. Bolşeviklərin hakimiyyətə gəlməsi demokratik legitimliyin bütün müasir meyarlarına uyğun, ümumxalq seçkiləri ilə baş verməmişdi. Onların təsir gücünün arxasında inqilabi vəziyyət, təşkilatlanma, siyasi rəqiblərin zəifliyi, silahlı qüvvələr üzərində nəzarət və zorakılıqdan istifadə də dayanırdı.

Deməli, Leninin uğurunu yalnız “xalq onu seçdi” fikri ilə izah etmək tarixi mənzərəni həddindən artıq sadələşdirmək olardı. Onun siyasi strategiyasının mühüm xüsusiyyəti geniş kütlələri səfərbər etmək bacarığını sərt təşkilati intizam və hakimiyyəti qorumaq üçün güc tətbiq etməyə hazır olmaqla birləşdirməsi idi.

Lenin kütlələri səfərbər etmək üçün populist şüarlardan, siyasi hakimiyyəti möhkəmləndirmək üçün isə amansız siyasi realizmdən istifadə edirdi. Məhz bu amillərin birləşməsi onun təsirini son dərəcə güclü və tarixi baxımdan taleyüklü etmişdi.

Sergey Mondrusovun qeydləri əsasında.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az