Litva dilində qadın soyadları təkcə insanın kimliyini deyil, ənənəvi olaraq onun ailə vəziyyətini də göstərə bilir. Burada soyadların sonluqları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kişilərin soyadlarından fərqli olaraq, qadın soyadları dilin qrammatik qaydalarına uyğun şəkildə müxtəlif formalarda düzəlir.

Gəlin, bunu məşhur bir ailənin nümunəsində izah edək.

Subay qadınların soyadları necə yaranır?

Litva ənənəsində qadın soyadları çox vaxt ata və ya həyat yoldaşının soyadından düzəlir. Subay qadınların soyadlarında isə adətən -aite, -yte, -ute və -ute kimi sonluqlardan istifadə olunur.

Məsələn, məşhur aktrisa İngeborga Dapkunaytenin soyadı atasının Dapkunas soyadından yaranıb. Bu ənənəvi formaya əsasən, Dapkunas soyadını daşıyan kişinin qızının soyadı Dapkunaite olur.

Eyni qaydanı müğənni Kristina Orbakaytenin soyadında da görmək mümkündür. Onun soyadı atasının Orbakas soyadından yaranıb. Kristina ailəli olsa da, səhnədə tanındığı soyadı qoruyub saxlayıb.

Ailəli qadınların soyadları necə dəyişir?

Ənənəvi Litva adlandırma sistemində ailə qurmuş qadınlar ərinin soyadından yaranan başqa bir formadan istifadə edə bilirlər. Bu zaman -iene sonluğu geniş yayılıb, bəzi soyadlarda isə digər formalarla da rastlaşmaq mümkündür.

Məsələn, Dapkunas soyadlı kişi ilə ailə quran qadının soyadı ənənəvi qaydada Dapkūnienė formasını ala bilər.

Beləliklə, Litva soyadlarının sonluqları ənənəvi olaraq qadının ailə vəziyyəti haqqında məlumat verə bilir. Bu xüsusiyyət Litva dilini bir çox başqa dillərdən fərqləndirən maraqlı cəhətlərdəndir.

Ənənələrə qarşı müasir yanaşma

Qadın soyadlarının ailə vəziyyətini göstərməsi zamanla müzakirə mövzusuna çevrilib. Tənqidçilər hesab edirdilər ki, kişilər evləndikdən sonra soyadlarını dəyişmədikləri halda, qadınların soyadları onların ailə vəziyyətini açıqlaya bilər.

Bu müzakirələr fonunda Litvada qadınlara ailə vəziyyətini birbaşa göstərməyən soyad formalarından istifadə etmək imkanı da yaradılıb. Belə variantlarda soyadın əsasına sadəcə -e sonluğu əlavə oluna bilər.

Məsələn, Dapkunas soyadından Dapkune forması yaradıla bilər. Bu cür forma qadının ailəli və ya subay olduğunu ənənəvi sonluqlar qədər açıq şəkildə bildirmir.

Beləliklə, Litva soyadları sadəcə nəsil və ailə mənsubiyyətini ifadə edən sözlər deyil. Onlar dilin tarixini, qrammatik quruluşunu və cəmiyyətdəki ənənələrin necə dəyişdiyini də əks etdirir.

Maraqlıdır ki, bəzi dillərdə insanın ailə vəziyyətini öyrənmək üçün sual vermək lazım gəlir, Litva dilində isə soyadın sonluğu bu barədə müəyyən ipucu verə bilər.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az