1939-cu il avqustun 25-də Parisdəki Luvr muzeyinə gələn minlərlə ziyarətçi Leonardo da Vinçinin şah əsərlərinə və Milos Venerası heykəlinə heyranlıqla tamaşa edirdi. Lakin gecə yarısı dünyanın ən məşhur muzeylərindən birinin qapıları bağlandı. Muzeyin üç günlük təmirə bağlandığı elan edilsə də, əslində, burada dünya incəsənəti tarixinin ən böyük xilasetmə əməliyyatlarından biri həyata keçirilirdi.
Bu əməliyyatın müəllifi və əsas təşkilatçısı Fransanın Milli Muzeylər İdarəsinin direktoru Jak Jojar idi.
Fransa siyasətçiləri müharibə təhlükəsinin qarşısını almağa çalışarkən, Jojar hələ bir il əvvəl Luvrun bütün qiymətli eksponatlarının təxliyəsi üçün məxfi plan hazırlamışdı. O, nasistlər Parisə daxil olacağı təqdirdə muzeyin talan edilə biləcəyini yaxşı anlayırdı. Adolf Hitler və Herman Görinqin işğal olunmuş ərazilərin incəsənət əsərlərinə xüsusi maraq göstərməsi bu təhlükəni daha da artırırdı.
Cəmi iki gün ərzində yüzlərlə muzey əməkdaşı, bərpaçı və tələbə Luvrun salonlarını nəhəng qablaşdırma məntəqəsinə çevirdi. Minlərlə taxta yeşik hazırlanır, onların içərisi taxta yonqarı və samanla doldurulurdu. Rəsmlər əhəmiyyət dərəcəsinə görə ağ, sarı və qırmızı dairələrlə işarələnirdi. Qırmızı dairə dünya miqyasında müstəsna əhəmiyyətə malik şah əsərləri bildirirdi.
Leonardo da Vinçinin məşhur “Mona Liza” tablosu xüsusi hazırlanmış, zərbələrdən qorunmaq üçün möhkəmləndirilmiş və su keçirməyən materialla örtülmüş yeşiyə yerləşdirildi.
Ağır Milos Venerası heykəli rezin örtüklərlə qorunaraq taxta döşəmələr üzərindən ehtiyatla yük platformasına endirildi. Samofrakiyalı Nika heykəlinin daşınması üçün isə xüsusi taxta panduslar quruldu. Onlarla fəhlə bu möhtəşəm heykəlin təhlükəsiz şəkildə hərəkət etdirilməsi üçün çalışırdı.
Avqustun 28-də Parisin univermaqlarından götürülmüş yüzlərlə yük maşınından, şəxsi furqonlardan və hətta sanitariya avtomobillərindən ibarət karvan paytaxtı tərk etdi. Muzeyin sərvətləri Fransanın Luara vadisində yerləşən çoxsaylı qədim qəsrlərə aparıldı. Bəzi əsərlər şərab zirzəmilərində, digərləri isə xüsusi hazırlanmış, kənardan adi anbar təsiri bağışlayan otaqlarda gizlədildi.
1940-cı ilin iyununda alman işğalçı qüvvələrinin nümayəndələri Luvra daxil olduqda onları gözlənilməz mənzərə qarşıladı: nəhəng salonlar boş idi, divarlarda isə yalnız çərçivələr qalmışdı.
İşğal illərində Jojar son dərəcə ehtiyatlı və mürəkkəb siyasət yürüdürdü. O, alman rəhbərliyi ilə münasibətlərini idarə etməyə çalışır, eyni zamanda sənət əsərlərinin təhlükəsizliyini qorumaq üçün gizli tədbirlər görürdü. Hər hansı qəsrdə axtarış aparılacağı barədə təhlükə yarananda əsərlər başqa məkana köçürülürdü.
Beləliklə, Fransa mədəniyyətinin ən qiymətli nümunələri müharibənin dağıdıcı təsirindən qorundu. Bu əməliyyatın uğurunda yüzlərlə insanın əməyi olsa da, Jak Jojarın uzaqgörənliyi, cəsarəti və fədakarlığı həlledici rol oynadı.
Bu hadisə göstərdi ki, mədəni irsi qorumaq üçün bəzən silahlı ordudan daha çox uzaqgörənlik, təşkilatçılıq və fədakarlıq lazımdır. Jojar və onunla çiyin-çiyinə çalışan insanlar təkcə rəsm əsərlərini və heykəlləri deyil, bəşəriyyətin ortaq tarixi yaddaşını da xilas etdilər.
Natiq Səlim,
KONKRET.az