1973-cü ilin oktyabrında baş vermiş “Nikel otu” (Nickel Grass) əməliyyatı bu gün çoxlarının xatırlamadığı, lakin Yaxın Şərq tarixində mühüm yer tutan hadisələrdən biridir.

1938-ci ildə Çexoslovakiya, 1973-cü ildə İsrail, 2008-ci ildə Gürcüstan, 2014-cü ildə isə Ukrayna Avropanın dəstəyinə ümid bağlamışdı. Bu hadisələr müxtəlif tarixi şəraitdə baş versə də, onların hər biri bir sualı gündəmə gətirir: dövlətlər öz təhlükəsizliklərini başqalarının vədlərinə nə dərəcədə etibar edərək qura bilərlər?

1973-cü ilin oktyabrında İsrail Misir və Suriyanın hücumu ilə başlayan müharibədə son dərəcə ağır vəziyyətə düşmüşdü. Ərəb dövlətlərinin hərbi qüvvələri ilə döyüşlər zamanı İraq, İordaniya, Mərakeş və Səudiyyə Ərəbistanı da müxtəlif formalarda münaqişəyə cəlb olunmuşdu.

İlk günlərdə İsrail ordusu ciddi itkilər verdi. Tanklar sıradan çıxır, təyyarələr vurulur, canlı qüvvə itkisi artırdı. Ərəb koalisiyasının ümumi hərbi potensialı İsrail üçün ciddi təhlükə yaradırdı.

Müharibənin gedişində İsrailin hərbi təchizat ehtiyatlarının tükənməsi təhlükəsi yarandı. Sonradan üzə çıxan məlumatlar İsrail rəhbərliyinin vəziyyətin nə qədər kritik olduğunu göstərir. Bəzi tarixi araşdırmalarda baş nazir Qolda Meirin nüvə silahından istifadə variantını son çıxış yolu kimi nəzərdən keçirdiyi bildirilir.

Lakin bu hadisələrin ən diqqətçəkən tərəfi təkcə döyüş meydanında baş verənlər deyil, İsrailə təcili hərbi yardım göstərilməsi üçün beynəlxalq səviyyədə yaşanan çətinliklər idi.

Avropa ABŞ-ın hərbi yüklərinə hava məkanını açmadı

İsrailə təcili silah və sursat çatdırmaq istəyən ABŞ Avropa ölkələrinin mövqeyi ilə bağlı ciddi problemlərlə üzləşdi. Bir sıra Avropa dövlətləri ərəb ölkələri ilə münasibətlərini və enerji maraqlarını nəzərə alaraq ABŞ hərbi təyyarələrinin öz hava məkanlarından istifadəsinə razılıq vermədi.

Beləliklə, İsrailin təhlükəsizliyini dəstəklədiyini bəyan edən Qərb dövlətlərinin bir qismi böhran anında ehtiyatlı davranmağa üstünlük verdi.

Bu şəraitdə Portuqaliya mühüm rol oynadı. ABŞ-a Azor adalarındakı Lajes aviabazasından istifadə etmək imkanı verilməsi İsrailə hərbi yüklərin çatdırılmasında əhəmiyyətli addım oldu.

Məhz bu şəraitdə ABŞ 1973-cü il oktyabrın 14-də “Nickel Grass” — “Nikel otu” əməliyyatına başladı.

İsrailə necə hərbi yardım çatdırıldı?

ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri İsrailə silah, sursat və hərbi texnika çatdırmaq üçün genişmiqyaslı hava körpüsü yaratdı.

Əməliyyat zamanı ABŞ-ın ağır nəqliyyat təyyarələri çoxsaylı reyslər həyata keçirdi. Müxtəlif tarixi mənbələrdə əməliyyat çərçivəsində təxminən 567 uçuşun həyata keçirildiyi göstərilir.

İsrailə çatdırılan yardımlar arasında bunlar var idi:

* F-4 Phantom qırıcıları üçün ehtiyat hissələri və digər aviasiya təchizatı;

* A-4 Skyhawk hücum təyyarələri və onların döyüş qabiliyyətini bərpa etmək üçün lazım olan avadanlıq;

* C-130 Hercules və digər nəqliyyat təyyarələri vasitəsilə daşınan hərbi yüklər;

* tanklar və zirehli texnika;

* tank əleyhinə silahlar;

* hava hücumundan müdafiə sistemləri;

* on minlərlə ton sursat və digər hərbi təchizat.

Əməliyyatın miqyası İsrail ordusunun döyüş qabiliyyətinin bərpasında mühüm rol oynadı. ABŞ yardımı İsrailin uzunmüddətli müharibəni davam etdirmək imkanlarını gücləndirdi və ölkənin hərbi ehtiyatlarının tükənməsi təhlükəsini azaltdı.

Müharibənin taleyi necə dəyişdi?

1973-cü il müharibəsi İsrail üçün son dərəcə ağır sınaq idi. Misir qüvvələri Süveyş kanalını keçərək Sinay yarımadasında ilkin uğurlar qazandı. Suriya ordusu isə Qolan təpələri istiqamətində hücuma keçdi.

Lakin sonrakı mərhələdə İsrail ordusu əks-hücuma keçərək cəbhədə vəziyyəti dəyişdirdi. İsrail qüvvələri Süveyş kanalının qərb sahilinə keçdi və Dəməşq istiqamətində ciddi hərbi təzyiq yaratdı.

ABŞ-ın hərbi yardımı İsrailin bu mərhələdəki imkanlarını gücləndirən mühüm amillərdən biri oldu. Bununla belə, müharibənin nəticəsini yalnız “Nikel otu” əməliyyatı ilə izah etmək düzgün olmazdı. Döyüş meydanındakı qərarlar, səfərbərlik, hərbi taktika və digər xarici dövlətlərin yardımları da mühüm rol oynayırdı.

Müharibə oktyabrın sonlarında atəşkəslə nəticələndi. Misir və Suriya orduları tamamilə məhv edilmədi. Münaqişə tərəfləri ciddi itkilər versələr də, hərbi əməliyyatlar İsrailin hərbi üstünlüyünü bərpa etməsi ilə yekunlaşdı.

Bu hadisə kiçik dövlətlərə nə öyrədir?

1973-cü il hadisələri bir reallığı göstərdi: beynəlxalq münasibətlərdə siyasi bəyanatlarla real hərbi dəstək arasında ciddi fərq ola bilər.

Dövlətlər bəzən tərəfdaşlarının dəstəyinə arxalanırlar. Lakin böhran anında həmin tərəfdaşların qərarları iqtisadi maraqlardan, daxili siyasi vəziyyətdən və regional təhlükəsizlik hesablamalarından asılı olur.

Bu baxımdan, Çexoslovakiyanın 1938-ci ildə Münhen razılaşması nəticəsində müdafiəsiz vəziyyətə düşməsi, Gürcüstanın 2008-ci il müharibəsində üzləşdiyi çətinliklər və Ukraynanın 2014-cü ildən etibarən yaşadığı təhlükəsizlik problemləri fərqli tarixi şəraitlərdə olsa da, eyni strateji sualı gündəmə gətirir: Dövlət öz təhlükəsizliyini yalnız xarici tərəfdaşların vədləri üzərində qura bilərmi?

Cavab aydındır: heç bir dövlət təhlükəsizliyini yalnız başqalarının iradəsindən asılı vəziyyətə salmamalıdır.

Etibarlı müttəfiqlər, güclü ordu, dayanıqlı iqtisadiyyat, müdafiə sənayesi və çevik diplomatiya dövlətin təhlükəsizliyinin əsas dayaqlarıdır.

1973-cü ildə İsrailə yardımın çatdırılması zamanı yaşanan çətinliklər də bunu xatırladır. Ən ağır məqamda tərəfdaşların dəstəyi həyati əhəmiyyət daşıya bilər, lakin həmin dəstəyin vaxtında göstəriləcəyinə əvvəlcədən zəmanət yoxdur.

Qolda Meir, Riçard Nikson və nüvə təhdidi məsələsi

Bu hadisə ilə bağlı yayılan bəzi mətnlərdə Qolda Meirin ABŞ prezidenti Riçard Niksona zəng edərək, silah yardımı göstərilməyəcəyi təqdirdə ərəb paytaxtlarına nüvə zərbəsi endirəcəklərini bildirdiyi iddia olunur.

İsrailin müharibənin ilk mərhələsində nüvə silahından istifadə ehtimalını nəzərdən keçirməsi barədə tarixi müzakirələr mövcuddur. Lakin Meirin Niksona məhz bu sözlərlə ultimatum verdiyini və Konqresin qərarının birbaşa həmin təhdiddən qaynaqlandığını təsdiqləyən etibarlı sübut olmadan bunu qəti tarixi fakt kimi təqdim etmək olmaz.

ABŞ-ın İsrailə təcili yardım qərarında İsrailin cəbhədəki vəziyyəti, Sovet İttifaqının ərəb dövlətlərinə dəstəyi və Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki strateji maraqları da mühüm rol oynayırdı.

Nəticə etibarilə, “Nikel otu” əməliyyatının əsas dərsi budur: beynəlxalq siyasətdə dövlətlərin maraqları çox vaxt emosional bəyanatlardan daha güclü olur. Buna görə də hər bir ölkə müttəfiqləri ilə münasibətlərini inkişaf etdirməklə yanaşı, öz müdafiə qabiliyyətini və müstəqil qərarvermə imkanlarını da gücləndirməlidir.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az