Hər il Yer kürəsinin okeanlarında planetin ən möhtəşəm mənzərələrindən biri yaşanır. Donqarlı, boz, mavi və hamar balinalar soyuq sulardakı yem sahələrini tərk edib isti laqunlara yollanır. Orada balalayır və cütləşirlər. Min kilometrlərlə yol qət edir, okeanları keçir, yırtıcılarla, tufanlarla, balıq torları və plastik tullantılarla üzləşirlər. Xəritələri, kompasları, GPS-ləri yoxdur. Yolu təkamül və yaddaş sayəsində bilirlər. Bu, sadəcə səyahət deyil, böyük səyahətdir.

Marşrutlar

• Donqarlı balinalar yayı qütb sularında keçirir: Şimali Atlantikada, Şimal Buzlu okeanında və Antarktida sahillərində. Orada krill və xırda balıq çoxdur. Amma soyuqdur və nazik piy qatı olan yenicə doğulmuş balalar donub ölərdi. Buna görə payızda balinalar tropiklərə köç edir. Şimal yarımkürəsində Atlantikadakılar Karib dənizinə, Sakit okeandakılar Havay adalarına üzür. Cənubda isə Avstraliyanın şərq sahillərinə və Okeaniya adalarına gedirlər. Məsafə bir istiqamətdə səkkiz min kilometrə çata bilir.

Boz balinalar rekord marafon qaçır: ildə iyirmi min kilometrə qədər, Çukotka ilə Meksika arasında. Bu, məməlilər arasında ən uzun səyahətlərdən biridir.

Niyə köç edirlər?

Cavab sərt güzəşt kompromisidir. Tropiklərdə yem azdır və balinalar aylarla ac qalır, yayda yığdıqları piy ehtiyatı hesabına yaşayırlar. Lakin orada istidir. Əsas üstünlük enerjiyə qənaətdir: balalar qalın piy qatı olmadan doğulur və buzlu suda sağ qala bilməzdi. Bəzi alimlər isə qatil balinaların balaları daha az təqib etdiyi fərziyyəsini də irəli sürür. Hər halda köç hesablanmış sağ qalma strategiyasıdır, hərəkətdə olan təkamüldür.

Naviqasiya və mahnılar

Balinaların maqnit sahəsindən istifadə etdiyi güman edilir, lakin əsas alətləri səsdir. Sahildə dalğaların səsinə, sualtı kanyonların və silsilələrin əks-sədasına qulaq asırlar. Suyun altında yüzlərlə kilometr yayılan mahnılar oxuyurlar. Bunlar sadəcə səs deyil, dil, mədəniyyət və yaddaşdır.

Donqarlı balinaların mahnıları qeyri-adi nümunədir: populyasiyadakı bütün erkəklər eyni mahnını oxuyur və bu mahnı ildən-ilə tədricən dəyişir. Yəni bu, instinkt deyil, öyrənilən ənənədir.

Okeanın iqtisadiyyatı

Balinalar həm də qida maddələrini soyuq sulardan isti sulara daşıyır. Nəcisləri tərkibində azot və dəmir olduğundan fitoplanktonun artımını stimullaşdırır. Fitoplankton karbon qazını udur və oksigen buraxır. Balinalar ekosistemin mühəndisləridir. Onlar həyatı okeanda dövr etdirən və iqlimi tənzimləməyə kömək edən “balina nasosudur”.

Təhdidlər

• Amma balina köçləri təhlükə altındadır. Gəmiçilik, balıqçılıq, çirklənmə, səs-küy və iqlim dəyişikliyi onlara təsir edir. Gəmilərlə toqquşur, torlara dolaşır, plastik udur, gəmi pərlərinin səs-küyündən eşitmə qabiliyyətini itirirlər. Bəzi populyasiyalar doxsan faiz azalıb. Şimali Atlantik hamar balinası yoxolma astanasındadır: qalıb 370-ə yaxın fərd.

Bu, sadəcə ekoloji problem deyil, əxlaqi məsələdir. Biz hiss edən, ünsiyyət quran, öz balalarına qayğı göstərən canlıları məhv edirik. Onların marşrutlarını qorumalı və bu itkiləri dayandırmalıyıq.

Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az