İnsan ölüm təhlükəsi ilə üzləşəndə beynində nə baş verir? Bəs ən ümidsiz anda yanında hiss etdiyi görünməz varlıq yalnız psixoloji müdafiə mexanizmidir, yoxsa bu təcrübənin dini və mənəvi tərəfləri də var?

Təsəvvür edin: dəniz səviyyəsindən təxminən 8000 metr yüksəklikdəsiniz. Nəfəs almaq çətinləşib, oksigen çatışmazlığı gücünüzü tükəndirir, bədəniniz soyuqdan donur. Hər addım həyatla ölüm arasındakı məsafəni bir qədər də azaldır. Yanınızda heç kim yoxdur. Ekspedisiya yoldaşlarınız ya irəli gedib, ya da geridə qalıblar. Artıq özünüzü ayaqda saxlamağa belə gücünüz çatmır.

Elə bu məqamda qəribə bir hiss yaranır: sanki yanınızda kimsə addımlayır. Onu aydın şəkildə görmürsünüz, bəlkə də səsini eşitmirsiniz. Ancaq varlığını bütün vücudunuzla hiss edirsiniz. Elə bil kimsə sizə kömək edir, irəli getməyə çağırır, dayanmağa imkan vermir.

Alpinistlər, qütb tədqiqatçıları və ekstremal şəraitdə sağ qalan bəzi insanlar bu təcrübəni “üçüncü adam” fenomeni kimi təsvir edirlər.

Bəzən insan özünü tək hiss etmir. Sanki görünməz bir yol yoldaşı onu müşayiət edir, təhlükədən çıxmağa kömək edir və son gücünü də toplayaraq irəliləməsinə təkan verir.

Bu hadisə elmə “Üçüncü adam faktoru” (Third Man Factor) adı ilə məlumdur. Onun ən maraqlı tərəfi isə budur: insanın ən zəif, ən ümidsiz və ölümə ən yaxın olduğu anda şüurunda yaranan bu obraz çox vaxt qorxuducu deyil, əksinə, təsəlli verici olur.

Bəs insan beyni niyə belə bir təcrübə yaradır? Bu, yalnız ağır stressin nəticəsidir, yoxsa məsələyə dini və mənəvi baxımdan da yanaşmaq mümkündür?

Şekltonun müəmmalı yol yoldaşı

“Üçüncü adam” fenomeni haqqında danışarkən ilk yada düşən hadisələrdən biri məşhur britaniyalı qütb tədqiqatçısı Ernest Şekltonun Antarktida ekspedisiyası ilə bağlıdır.

1914–1917-ci illərdə həyata keçirilən “Endyurens” ekspedisiyası fəlakətlə üzləşmişdi. Gəmi buzların arasında sıxılaraq yararsız vəziyyətə düşmüş, ekspedisiya üzvləri isə sərt təbiət şəraitində sağ qalmaq uğrunda mübarizəyə başlamışdılar.

1916-cı ildə Şeklton iki yoldaşı ilə birlikdə Cənubi Corciya adasının dağlıq ərazisini keçərək köməyə çatmağa çalışırdı. Bu, son dərəcə çətin və təhlükəli yürüş idi. Yorğunluq, aclıq, soyuq və qeyri-müəyyənlik onların fiziki və psixoloji imkanlarını son həddə çatdırmışdı.

Şeklton sonradan yazırdı ki, həmin yürüş zamanı üç nəfər olduqları halda, bəzən özlərini sanki dörd nəfər kimi hiss edirdilər. Elə bil görünməz bir yol yoldaşı da onlarla birlikdə hərəkət edirdi.

Məhz bu təcrübə sonralar “üçüncü adam” fenomeninin ən məşhur tarixi nümunələrindən biri kimi təqdim olundu.

Şekltonun yaşadıqları göstərir ki, insanın tənhalıq hissi ekstremal şəraitdə gözlənilməz şəkildə dəyişə bilər. Fiziki baxımdan tək olan insan özünü görünməz bir varlığın müşayiəti altında hiss edə bilər.

Amma burada mühüm bir məqam var: Şekltonun təcrübəsi həmin varlığın həqiqətən xarici aləmdə mövcud olduğunu sübut etmir. Eyni zamanda, onun yaşadıqlarını sadəcə uydurma adlandırmaq da insanın real subyektiv təcrübəsini nəzərə almamaq olardı.

Beyin özünə köməkçi yaradır?

Psixologiya və nevrologiya bu fenomeni bir neçə ehtimal əsasında izah etməyə çalışır.

İlk yanaşmaya görə, insan güclü stress, fiziki tükənmə və həyati təhlükə ilə üzləşəndə beynin məlumatları emal etmə və ətraf mühiti qavrama prosesi dəyişə bilər. Oksigen çatışmazlığı, hipotermiya, susuzluq, uzunmüddətli yuxusuzluq və aclıq da bu dəyişikliklərə təsir göstərə bilər.

Belə hallarda insan bəzən olmayan səsləri eşidə, ətrafında kiminsə olduğunu hiss edə və ya qeyri-adi görüntülər yaşaya bilər.

Lakin “üçüncü adam” təcrübəsi sadəcə görmə və ya eşitmə halüsinasiyası ilə eyniləşdirilməməlidir. Bəzi insanlar konkret bir şəxsi görmədiklərini, sadəcə yanlarında kimsənin olduğunu hiss etdiklərini bildirirlər.

Başqa bir izah dissosiasiya anlayışı ilə əlaqələndirilir. Ağır stress zamanı insanın özünü qavraması, emosiyaları və ətraf aləmlə əlaqəsi dəyişə bilər. Sanki şüurun bir hissəsi yaşanan hadisəni kənardan müşahidə edir, digər hissəsi isə fiziki mübarizəni davam etdirir.

Bu fərziyyəyə əsasən, insanın beynindəki proseslər ona özündən ayrı bir köməkçi varlıq hissi yaşada bilər. Belə bir təcrübə bəzi hallarda diqqəti qorumağa, ümidsizlik hissini azaltmağa və hərəkəti davam etdirməyə kömək edə bilər.

Ancaq burada ehtiyatlı olmaq lazımdır. «Beyin özünü iki yerə bölür» ifadəsi hadisənin mümkün mexanizmini sadələşdirən bənzətmədir, təsdiqlənmiş universal elmi izah deyil. Üçüncü adam fenomeninin bütün hallarda eyni mexanizmlə meydana gəldiyi sübut olunmayıb.

Niyə görünməz varlıq çox vaxt kömək edir?

Fenomenin ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri də budur: bu təcrübəni yaşayan bəzi insanlar hiss etdikləri varlığı təhlükə mənbəyi kimi deyil, yardımçı və qoruyucu kimi təsvir edirlər.

Bəs niyə?

İnsan həyati təhlükə ilə üzləşəndə yalnız fiziki gücünü deyil, psixoloji dayanıqlığını da qorumağa çalışır. Ümidsizlik, qorxu və tənhalıq sağ qalmaq üçün lazım olan iradəni zəiflədə bilər. Dəstək hissi isə əksinə, insanın mübarizəni davam etdirməsinə kömək edə bilər.

Bəlkə də görünməz yol yoldaşı hissi məhz bu ehtiyacla əlaqəlidir: insanın özünü tamamilə tək hiss etməməsi, qarşıda bir məqsədin və çıxış yolunun olduğuna inanması.

Amma bütün təcrübələrin mütləq müsbət olması barədə qəti elmi nəticə yoxdur. Belə halların təsviri fərdlərdən, şəraitdən və yaşanan fiziki-psixoloji vəziyyətdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Bununla belə, bəzi şahidliklərdə görünməz varlığın insana yol göstərməsi, onu sakitləşdirməsi və son gücünü toplamağa sövq etməsi xüsusi yer tutur.

Məhz bu məqam bizi başqa bir suala gətirir: insanın ən çətin anında hiss etdiyi bu dəstək yalnız beynin fəaliyyəti ilə izah oluna bilərmi?

Dini amil: görünməz himayə hissi haradan gəlir?

Məncə, bu fenomenə yalnız psixologiya və fiziologiya prizmasından yanaşmaq kifayət etmir. İnsan həyatını, qorxularını və ölüm qarşısındakı davranışlarını araşdırarkən onun dini inanclarını, mənəvi dünyasını və həyat təcrübəsini də nəzərə almaq lazımdır.

İnsan minilliklər boyu ölüm, həyatın mənası və görünməyən aləm haqqında düşünür. Müxtəlif dinlərdə və mədəniyyətlərdə insanın tək olmadığına, çətin anlarda ilahi himayə və mənəvi dəstək tapa biləcəyinə dair təsəvvürlər mövcuddur.

İslamda da Allahın insanı qoruması, ona yardım etməsi və çətinliklər qarşısında səbir verməsi anlayışları mühüm yer tutur. Müsəlman insan təhlükə ilə üzləşəndə dua edə, Allaha sığına və mənəvi güc tapa bilər. Bəzən bu inam ona ən ağır şəraitdə belə mübarizəni davam etdirmək üçün dayaq olur.

Lakin burada bir fərqi aydın şəkildə qoymaq lazımdır: dini inancın insana mənəvi güc verməsi ilə “üçüncü adam” fenomeninin fövqəltəbii mənşəli olmasının sübut edilməsi eyni şey deyil.

İnsan hiss etdiyi görünməz varlığı mələk, qoruyucu qüvvə və ya ilahi yardım kimi şərh edə bilər. Başqa biri isə bunu ağır stressin yaratdığı psixoloji təcrübə hesab edə bilər. Bu yozumlar insanın dünyagörüşündən, dini inancından və yaşadığı hadisəni necə mənalandırmasından asılıdır.

Mövcud elmi məlumatlar “üçüncü adam” fenomeninin mələklərin və ya başqa fövqəltəbii varlıqların müdaxiləsi olduğunu təsdiqləmir. Eyni zamanda, insanın mənəvi təcrübəsini yalnız bir cümlə ilə izah edib onun şəxsi əhəmiyyətini inkar etmək də doğru yanaşma olmazdı.

Bəlkə də, burada ən vacib məsələ təcrübənin necə adlandırılması deyil, insanın ölüm təhlükəsi qarşısında hansı mənəvi dayaqlara söykənməsidir.

Dua, inam və sağ qalmaq iradəsi

Təsəvvür edin ki, insan dağların zirvəsində, buzlaqların arasında, yaxud okeanın ortasında ölüm təhlükəsi ilə üzləşib. Ətrafda kömək edəcək heç kim yoxdur. Bədən taqətdən düşüb, insan isə hər an hər şeyin bitəcəyini düşünür.

Belə bir vəziyyətdə bəziləri dua edir, bəziləri yaxınlarını xatırlayır, digərləri isə daxilində naməlum bir güc hiss etdiklərini söyləyirlər.

İnam insana ümid verə, qorxunu idarə etməyə və diqqətini qarşıdakı addıma yönəltməyə kömək edə bilər. Psixoloji baxımdan ümid və məqsəd hissinin böhran şəraitində əhəmiyyəti var. Lakin konkret bir dini inancın «üçüncü adam» təcrübəsini yaratdığını və ya insanı mütləq xilas etdiyini söyləmək üçün kifayət qədər elmi əsas yoxdur.

Bununla belə, insanın mənəvi dünyasını nəzərə almadan onun ekstremal şəraitdə yaşadığı bütün təcrübələri anlamaq da çətindir.

Çünki insan yalnız fiziki bədəndən ibarət deyil. O, eyni zamanda xatirələrə, inanclara, qorxulara, ümidlərə və mənəvi ehtiyaclara sahibdir. Ölüm təhlükəsi ilə üzləşəndə bu amillərin hamısı onun yaşantısına təsir göstərə bilər.

Bu fenomen insan təbiəti haqqında nə deyir?

«Üçüncü adam» hadisəsi insan şüurunun hələ tam öyrənilməmiş imkanlarını göstərir. Eyni zamanda, o, tənhalıq və dəstək ehtiyacı haqqında da düşündürür.

İnsan bəzən özünü ən çox tək hiss etdiyi anda belə, yanında kimsənin olduğuna inanır. Bu hiss ona təsəlli verə, qorxusunu azalda və mübarizəni davam etdirmək üçün güc verə bilər.

Bunun səbəbi beynin ekstremal şəraitdə qavrayışı dəyişdirməsi, psixoloji müdafiə mexanizmlərinin işə düşməsi və ya insanın öz təcrübəsinə dini-mənəvi məna verməsi ola bilər. Bəzi hallarda bu amillər bir-biri ilə də əlaqəli ola bilər.

Lakin fenomenin bütün tərəflərini əhatə edən, hamı tərəfindən qəbul edilmiş vahid elmi izah hələ mövcud deyil.

Bu hadisəni fövqəltəbii müdaxilənin sübutu kimi təqdim etmək də, insanların yaşadıqlarını əhəmiyyətsiz saymaq da düzgün olmazdı. Ən sağlam yanaşma elmi faktlarla şəxsi inancı fərqləndirmək, eyni zamanda insan təcrübəsinin mürəkkəbliyini qəbul etməkdir.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az