“Threads” sosial şəbəkəsinin istifadəçilərindən biri Meta AI-yə maraqlı sual ünvanlayıb: Əgər Alaş hərəkatı Sovet İttifaqının tərkibinə daxil edilməyə müqavimət göstərə bilsəydi və sonradan Qazaxıstandan alınaraq Rusiya SFSR-inə verilən əraziləri qoruyub saxlaya bilsəydi, ölkənin inkişaf yolu necə olardı? Alaş liderləri Yaponiyanın inkişaf modelini öyrənir, bu ölkə ilə diplomatik əlaqələr qurmağa çalışırdılar. Bəs onlar Yaponiyanın təcrübəsindən nəyi mənimsəyə bilərdilər və bu halda xalqlarımızın taleyi necə dəyişərdi?
Əgər Alaş Orda 1920-ci ildə mövqelərini qoruyub saxlaya bilsəydi, Qazaxıstanın tarixi inkişaf yolu tamamilə fərqli ola bilərdi. Ölkə sovet inkişaf modelindən kənarda qala, 1920–1925-ci illərdə sərhədlərin yenidən müəyyənləşdirilməsi nəticəsində Orenburq, indiki Omsk, Kurqan və Həştərxan vilayətlərinin bəzi hissələrinin Rusiya SFSR-inə verilməsi kimi ərazi dəyişiklikləri ilə üzləşməyə bilərdi. Ən əsası isə, total kollektivləşdirmə siyasətindən yan keçə bilərdi.
Belə bir Qazaxıstanın həmin dövrdə Türkiyəyə bənzər inkişaf yolu seçməsi, Moskva ilə deyil, Ankara və Avropa ölkələri ilə yaxınlaşması ehtimal edilə bilərdi. Bu ssenaridə ölkənin əhalisi 1940-cı illərə qədər indikindən iki-üç dəfə çox ola bilərdi.
Əlihan Bökeyxanın irəli sürdüyü layihəyə uyğun olaraq, Qazaxıstan dünyəvi, parlament idarəçiliyinə əsaslanan və türk kimliyini ön plana çıxaran milli dövlət kimi formalaşa bilərdi. Torpaq üzərində xüsusi mülkiyyətin qorunması, cədidçilik ideyalarına əsaslanan təhsil sisteminin inkişafı ölkənin əsas istiqamətlərindən ola bilərdi.
Bu halda 1932–1933-cü illərin Aşarşılqı — Qazaxıstanda milyonlarla insanın həyatına təsir edən aclıq fəlakəti — baş verməyə bilər, zorakı oturaq həyata keçirmə siyasətinin ağır nəticələri yaşanmazdı. Qazaxıstan taxıl və heyvandarlıq məhsulları ixrac edən ölkə kimi dünya iqtisadiyyatına daha erkən inteqrasiya oluna bilərdi.
Alaş hərəkatının liderləri Yaponiyanın təcrübəsinə maraq göstərirdilər. Onlar üçün Yaponiya modernləşmənin milli kimliyi itirmədən də mümkün olduğunu göstərən nümunə idi.
XIX əsrin ikinci yarısında Meydzi islahatları nəticəsində Yaponiya Qərbin texnologiyalarını və idarəçilik təcrübəsini mənimsəyərək sürətlə modernləşdi, eyni zamanda milli kimliyini qorumağa çalışdı. Bu təcrübə Alaş liderləri üçün həm ruslaşdırma siyasətinə, həm də islamın mühafizəkar şərhlərinə alternativ kimi təqdim edilə bilərdi.
Cədidçilik hərəkatı da bu baxışların mühüm tərkib hissəsi idi. Təhsilin yenilənməsi, dünyəvi məktəblərin yaradılması, ali təhsilin inkişafı və ana dilinin qorunması milli inkişafın əsas şərtləri hesab edilirdi.
Bu yanaşmanın mahiyyəti belə ifadə oluna bilərdi: Qərbin texnologiyasını və elmini mənimsəmək, lakin milli kimliyi qoruyub saxlamaq.
Alaş ideoloqlarının dünyagörüşündə milli dövlət quruculuğu və iqtisadi müstəqillik də mühüm yer tuturdu. Torpaq üzərində mülkiyyət münasibətləri, sahibkarlığın inkişafı və xarici dünya ilə iqtisadi əlaqələrin qurulması ölkənin gələcək inkişafına təsir göstərə bilərdi.
Yaponiya nümunəsi göstərirdi ki, müasir dövlət olmaq üçün nə milli kimlikdən, nə də mədəni köklərdən imtina etmək vacibdir. Müasirlik, türk kimliyi və müsəlman ənənələri bir-birinə zidd olmadan yanaşı mövcud ola bilərdi.
Yaponiya ilə diplomatik əlaqələr məsələsi
Alaş Ordanın Yaponiya ilə münasibətləri barədə danışarkən tarixi faktlarla ehtimalları fərqləndirmək lazımdır. Birbaşa səfirliklərin fəaliyyət göstərdiyini söyləmək üçün əsas yoxdur.
Meta AI-nin cavabında qeyd olunur ki, 1919–1920-ci illərdə ALAŞ nümayəndələri Omsk və Vladivostokda Sibir müdaxiləsi dövründə bölgədə olan Yaponiya missiyasının nümayəndələri ilə danışıqlar aparırdılar.
Həmin dövrdə Yaponiya bolşeviklərin təsirinin qarşısını almaq məqsədilə Sibirdə və Rusiyanın Uzaq Şərqində hərbi-siyasi fəaliyyət göstərirdi. Türk və müsəlman xalqlarının bolşeviklərə qarşı mümkün qüvvə və ya siyasi bufer kimi qiymətləndirilməsi də həmin geosiyasi şəraitlə əlaqələndirilə bilər.
Lakin bu təmasların hansı konkret nəticələr verdiyini, Yaponiyanın Alaş Ordanın müstəqilliyini dəstəkləməyə nə dərəcədə hazır olduğunu ayrıca tarixi mənbələr əsasında araşdırmaq lazımdır.
Qazaxıstan hansı inkişaf yolunu seçə bilərdi?
Meta AI-nin irəli sürdüyü ehtimal ssenarisinə görə, müstəqilliyini qoruyan Qazaxıstan Türkiyə və Finlandiyanın inkişaf təcrübəsinə yaxın bir model seçə bilərdi. Dünyəvi respublika, parlament idarəçiliyi və milli ordu quruculuğu dövlətin əsas institutlarına çevrilə bilərdi.
İqtisadi baxımdan ölkənin taxıl və heyvandarlıq məhsullarının ixracına, xaricdən texnologiya və sənaye avadanlıqlarının alınmasına üstünlük verməsi mümkün idi. Yaponiya ilə iqtisadi əlaqələr də belə bir strategiyanın tərkib hissəsi ola bilərdi.
1930-cu illərdə isə Qazaxıstanın Yaponiya və Türkiyə ilə yaxınlaşaraq Sovet İttifaqı və Çinlə münasibətlərində fərqli mövqe tutması ehtimal edilə bilərdi.
Bununla belə, bunlar tarixi faktlar deyil, alternativ tarix ssenarisidir. Alaş Ordanın müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilməsi, qonşu dövlətlərin siyasəti, iqtisadi imkanlar və regiondakı hərbi-siyasi qarşıdurmalar kimi amillər belə bir dövlətin taleyini müəyyənləşdirəcəkdi.
Bir məqam isə aydındır: Alaş hərəkatının ideyaları milli dövlətçilik, ana dilinin qorunması, müasir təhsil və siyasi müstəqillik məsələlərini Qazaxıstan tarixinin əsas mövzularından birinə çevirib.
Natiq Səlim,
KONKRET.az