Təsəvvür edin: XIX əsrdir. Rusiya mütləq monarxiya ilə idarə olunur, ölkədə çarın sözü qanundur. Siz Rusiya imperatoru I Nikolaysınız. Avropanın ən böyük ordularından biri əmrinizdədir. İstənilən şəxsi sürgünə göndərmək, mülklərini müsadirə etmək və həyatını alt-üst etmək imkanınız var.

Və birdən qarşınıza Aleksandr Herçen çıxır – gənc zadəgan, filosof, mütəfəkkir və o dövrün ifadəsi ilə desək, “əsas müxalifətçi”. O, Avropaya gedib və Rusiyaya qayıtmaq fikrində deyil.

I raund: İmperator zərbəsini vurur

I Nikolay qaçaq müxalifəti cəzalandırmaq qərarına gəlir. Amma bu dəfə məsələni qılıncla deyil, pulla həll etmək istəyir.

Herçen sürgün edilmiş şəxs elan olunur, bütün hüquqları məhdudlaşdırılır və Rusiyadakı kapitalına həbs qoyulur. Buraya onun anasının vaxtilə ehtiyat üçün adına rəsmiləşdirdiyi Moskva Əmanət Xəzinəsinin istiqrazları da daxil idi.

Sanki imperator belə düşünürdü: “Pulumuz da sənin deyil, artıq özün də bizim deyilsən. Avropada çox yaşaya bilməyəcəksən”.

Lakin I Nikolay bir şeyi nəzərə almamışdı: Herçenin əlində sadəcə pul yox, dövlət istiqrazları var idi.

II raund: “Dosta zəng” – amma çox güclü dosta

Herçen təslim olmur. Peşmançılıq məktubları yazmaq əvəzinə əlindəki qiymətli kağızlarla Parisə üz tutur.

Onun müraciət etdiyi şəxs dövrün ən nüfuzlu bankirlərindən biri – baron Ceyms Rotşild idi.

Herçen istiqrazları ona təqdim edir və pulunu almaq istəyir. Rotşild isə bu qiymətli kağızları qəbul edir, Herzenə vəsaiti ödəyir və daha sonra istiqrazların məbləğinin Rusiya hökuməti tərəfindən ödənilməsi üçün Sankt-Peterburqa müraciət edir.

Burada məsələ artıq Herçenlə Rusiya imperatoru arasında şəxsi mübahisə olmaqdan çıxırdı. Söhbət dövlətin öz buraxdığı istiqraz üzrə öhdəliyinə əməl edib-etməməsindən gedirdi.

III raund: İki güc toqquşur

Pekində yox, Sankt-Peterburqda həyəcan başlayır.

Rusiya hakimiyyəti istiqrazların sahibinə ödəniş etməkdən imtina etmək istəyir. Səbəb isə siyasi idi: istiqrazların ilkin sahibi Herçen hakimiyyətin düşməni elan edilmişdi və onun Rusiyadakı əmlakı həbs olunmuşdu.

Lakin Rotşild üçün məsələnin siyasi tərəfi maraqlı deyildi. Onun üçün istiqraz istiqraz idi, dövlət öhdəliyi isə dövlət öhdəliyi.

Bankirin mövqeyi təxminən belə idi:

“Sizin daxili siyasi problemləriniz məni maraqlandırmır. Əgər dövlətiniz öz buraxdığı istiqraz üzrə ödəniş etməkdən imtina edirsə, bu, maliyyə bazarlarına verilən çox təhlükəli mesajdır”.

Çünki dövlətin etibarı yalnız ordunun sayı və ərazisinin böyüklüyü ilə ölçülmür. Beynəlxalq maliyyə bazarında əsas məsələ başqa idi: bu dövlət öz borcuna cavabdehdirmi?

Rusiya istiqrazlarının ödənişindən imtina etmək isə imperiyanın kredit reputasiyasına ciddi zərbə vura bilərdi.

“Çar” kimdir – imperator, yoxsa kreditor?

Məhz burada hadisənin ən maraqlı tərəfi ortaya çıxır.

I Nikolay ölkə daxilində böyük siyasi gücə malik idi. Onun əmri ilə insanlar həbs edilə, sürgünə göndərilə, mülklər müsadirə oluna bilərdi. Lakin beynəlxalq maliyyə bazarının öz qaydaları vardı.

İmperator milyonlarla əsgərə əmr verə bilərdi, amma dövlətin kredit tarixçəsini bir fərmanla dəyişmək o qədər də asan deyildi.

Rotşildin təzyiqinin mahiyyəti də bundan ibarət idi: Rusiya öz istiqrazları üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməsə, Avropa maliyyə bazarlarında onun etibarı sarsılacaqdı. Bu isə gələcəkdə imperiyanın borc götürməsini və iri maliyyə layihələrini ciddi şəkildə çətinləşdirə bilərdi.

Nəticədə Rusiya tərəfi geri addım atmalı oldu və istiqraz üzrə ödəniş məsələsi həll edildi.

Beləliklə, I Nikolayın Herçenə qarşı başladığı maliyyə cəza kampaniyası gözlənilməz şəkildə beynəlxalq maliyyə məsələsinə çevrildi. Herçen isə mübarizəsini davam etdirdi.

Bu hadisədən sonra Herçen Avropada fəaliyyətini davam etdirdi. O, 1853-cü ildə Londonda Azad Rusiya Mətbəəsini (Free Russian Press) yaratdı.

Bir neçə il sonra, 1857-ci ildə isə Herçen və Nikolay Oqaryovun iştirakı ilə “Kolokol” (“Zəng”) nəşr olunmağa başladı. Jurnal Rusiya imperiyasındakı siyasi və ictimai problemləri kəskin şəkildə tənqid edir, çar hakimiyyətinin senzurasından kənarda imperiyaya göndərilirdi.

Beləliklə, Rusiyada siyasi rəqibini maliyyə cəzası ilə susdurmaq istəyən I Nikolay gözləmədiyi bir nəticə ilə üzləşdi: Herçen xaricdə fəaliyyətini daha da gücləndirdi, Rusiya isə öz maliyyə öhdəliklərinin yaratdığı beynəlxalq təzyiqi nəzərə almağa məcbur oldu.

Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az