XVII əsrdə rus kəşfiyyatçıları Çukotkaya çatanda əvvəl rastlaşdıqları heç bir xalqa bənzəməyən insanlarla qarşılaşdılar. Bu insanlar qarda ayaqyalın gəzir, daimi donuşluğun ortasında sobasız evlərdə yaşayır və şaxtadan qorxmurdular. Kazak Semyon Dejnyov 1648-ci ildə çara göndərdiyi hesabatda yeni bir şimal xalqının tapıldığını bildirdi və onları “çukçalar” adlandırdı. Bu ad “çauçu” sözündən gəlir və “maralla zəngin” deməkdir.

Üstündən təxminən dörd əsr keçib, çukçalar isə Rusiyanın ən sirli xalqlarından biri olaraq qalır. Sayları təxminən 16 min nəfərdir. Lakin bu təvazökar rəqəmin arxasında dünyanın ən sərt şəraitində minillərlə qorunub saxlanmış bir mədəniyyət dayanır.

Mamontların ardınca gələn əcdadlar

Çukçaların tarixi təxminən 20 min il əvvələ gedib çıxır. O dövrdə indiki Berinq boğazının yerində Asiya ilə Amerikanı birləşdirən nəhəng quru körpü, Beringiya yerləşirdi. Sayan-Baykal bölgəsindən olan ilk mamont ovçuları bu yolla köçdülər. Onların bir qismi Amerikaya çatıb hindulların əcdadları oldu, digərləri isə Çukotkada qaldı.

Təxminən dörd min il əvvəl həmin regiondan gələnlər yerli əhali ilə qarışaraq çukça xalqının əsasını qoydular. Eramızın I minilliyində çukçalar artıq iki qrupa bölünmüşdülər: dəniz heyvanları ovlayan sahilyanı ovçular və tundra maralçıları. Sahilyanılar özlərini «ankalıt» (“dəniz xalqı”), tundralılar isə “çauçu” (“maral adamı”) adlandırırdılar. Birlikdə isə onlar “luoravetlan”, yəni “əsl insanlar» idilər.

Sobasız məskən

Gələnləri ilk təəccübləndirən şey yaranqa oldu. Çukçaların ənənəvi evi dirəklərdən qurulmuş, maral və ya morj dərisi ilə örtülmüş nəhəng konus idi. Mərkəzdə hündürlüyü beş metrə, diametri isə səkkiz metrə qədər çatırdı. Ən qəribə şey isə içəridə idi.

Yaranqada evi isitmək üçün heç vaxt ocaq qalanmırdı. “Çottagin” adlanan soyuq hissədə qışda temperatur çöldəki ilə eyni, yəni mənfi 30–40 dərəcə olurdu, sadəcə külək olmurdu. Ocaq mərkəzdə yerləşirdi, lakin yalnız yemək bişirmək üçün və qısa müddətə yandırılırdı. Çukçalar bacalar düzəltmədiyindən tüstü qapıdan çıxırdı.

Bəs insanlar harada yaşayırdı? Maraqlısı da elə buradan başlayır.

Yaranqanın arxa divarı boyunca dirəklərdən “polog” asırdılar. Bu, maral dərisindən hazırlanmış, təxminən 1,5×2 metr ölçüdə və bir metr hündürlüyündə düzbucaqlı qutu idi. Alt tərəfi açıq, tərsinə çevrilmiş qutuya bənzəyirdi. İçəri sürünərək, ön pərdəni qaldırmaqla girilirdi.

Pologun içində yeganə işıq və istilik mənbəyi “jirnik” idi. Bu, içində balina, suiti və ya maral piyi üzən, fitili mamırdan olan daş və ya gil boşqab idi. Başqa heç bir isitmə yox idi.

İçəridə temperatur nə qədər idi? Çöldə mənfi 40 olanda pologun içində 25 dərəcəyə qədər istilik olurdu.

Bu necə mümkün idi? Bir neçə qat maral dərisinin istilik izolyasiyası, insan bədənlərinin istiliyi və jirnikin kiçik alovu hesabına. Bir pologda adətən bir ailə olmaqla bir neçə nəfər yaşayırdı. Ailələrin sayından asılı olaraq yaranqada birdən dörddək polog ola bilərdi.

Pologun içi o qədər isti olurdu ki, insanlar tamamilə çılpaq oturardılar. Tədqiqatçılar qeyd edirdilər ki, çukçalar pologa girəndə soyunur, istidən tərləyə-tərləyə oturardılar. Paltarları da elə orada, divarlar boyu uzanan qayışlardan asıb qurudurdular.

Təsəvvür edin: çöldə mənfi qırx, sən isə xəz kokonun içində istidən bunalırsan. Çukçalar odun və ya kömür tələb etməyən, maral dərisindən ideal bir termos yaratmışdılar.

Maral qarnından şorba

Çukçaların qidalanması haqqında çoxlu rəvayətlər dolaşır və bunların bir çoxu doğrudur.

Rasionun əsasını ət təşkil edirdi: tundralılarda maral əti, sahilyanılarda dəniz heyvanlarının əti. Ən qeyri-adi yemək xüsusi şorba idi.

Maral kəsiləndə mədəsindən yarımhəzm olunmuş ağ mamır (yaqel) və digər mamırlar çıxarılırdı. Bu kütlə tərəvəz əvəzinə ət suyuna qatılırdı. Çukçaların sözlərinə görə, belə “qarnirli” şorba çox dadlı və faydalı idi. Mədədə artıq parçalanmağa başlamış yaqel vitamin və mikroelementlərlə zəngin pürəyə çevrilirdi.

Ruslar gələnə qədər çukçalar nə duz, nə də çörək tanıyırdılar. Əti çiy, dondurulmuş və ya bişmiş yeyirdilər. Ən sevimli yemək stroqanina idi: nazik dilimlərlə doğranmış dondurulmuş ət. Onunla birlikdə suiti piyi verilirdi.

Yayda qadınlar və uşaqlar giləmeyvə, yeməli bitki və kök yığırdılar, lakin qidanın əsası yenə ət idi. Çukçalar əkinçiliklə demək olar ki, məşğul olmayan nadir xalqlardan biridir, çünki daimi donuşluqda bu mümkün deyil.

Köməksiz doğan qadınlar

Çukça cəmiyyətində qadının rolu ikili idi. XX əsrin əvvəlinə qədər burada patriarxat hökm sürürdü. Ailənin başçısı kişi idi. Ən yaxşı ət parçalarını o alır, qərarları o verir, əmlakı o idarə edirdi. Arvadlar və uşaqlar qalıqları yeyirdilər.

Bir qayda da vardı: ət xidmətə görə bölünürdü. Artıq işləyə bilməyən yaşlılar ən kiçik payı alırdılar. Bu amansızlıq deyil, hər qramın qızıl qədər qiymətli olduğu sağ qalma mübarizəsinin sərt zərurəti idi.

Eyni zamanda, çukça qadınlarının o dövrün bir çox xalqının yalnız arzulaya biləcəyi hüquqları da var idi. XX əsrə qədər çukçalarda qrup nikahı tətbiq olunurdu. Bir neçə ailə müqavilə bağlayır, ərlər arvadlarını bəzən dəyişirdilər. Bu, əlaqələrin başıpozuqluğu deyil, qohumluq bağlarını möhkəmləndirən ictimai institut idi.

Qadın xoşlamadığı ərdən və ya onun valideynləri ilə münasibətləri gərgin olarsa, ərindən ayrıla bilərdi. Bu, əksər ölkələrdə qadının demək olar ki, ərin mülkü sayıldığı XIX əsrdə baş verirdi.

Lakin azadlığın başqa üzü də vardı. Sərt bir adət mövcud idi: qadınlara doğuş zamanı əzab çəkdiyini göstərmək qadağan idi. Ana göbək bağını özü kəsməli və uşağı özü dünyaya gətirməli idi. Kömək istəmək zəiflik sayılırdı, belə kişiyə isə “povituşnı’ deyilirdi. Bu, arvadının özü doğa bilmədiyini bildirən ayıb ləqəb idi.

Bu adət sərt görünsə də, köçəri həyat şəraitində məntiqi vardı. Doğuş tundrada və ya yürüş zamanı, ətrafda heç kim olmayanda istənilən an başlaya bilərdi. Qadın tək öhdəsindən gəlməli idi.

Qadına çevrilən kişi

Çukçaların qeyri-adi adətlərindən biri ruhların iradəsi ilə cinsin dəyişdirilməsi idi. Yetkin kişi qəbiləyə ruhların ona qadın olmağı əmr etdiyini elan edə bilərdi. Şamanlar da daxil olmaqla hamı buna hörmətlə yanaşırdı.

Belə adam qadın paltarı geyinməyə, qadın saç düzümü etməyə, qadın işlərini görməyə, davranışını, səsini və jestlərini dəyişməyə başlayırdı. Tədqiqatçılar yazırdılar ki, belə “təzə qadından” nəsə soruşanda o, əsl qız kimi qızarır və utancaqlıqla üzünü qolları ilə örtürdü.

Bu, ayıb və ya qəribə sayılmırdı. Əksinə, ruhlar cins dəyişməyi əmr edirdisə, deməli, insan xüsusi rol üçün seçilmişdi və ehtiram qazanırdı.

Çox vaxt kişilər qadına çevrilirdi, lakin tərsi də olurdu. Qadın ovçu ola, kişi paltarı geyə və qadınla evlənə bilərdi.

Bunu ilk dəfə yazan etnoqrafların XIX əsri üçün bu, inanılmaz görünürdü. Rusiyada belə hərəkətə görə məhkəməyə düşmək, Avropada isə psixiatriya xəstəxanasına düşmək olardı. Çukçalarda isə bu, mədəniyyətin bir hissəsi idi.

Ruslara gülüş gətirən adlar

Çukçalar uşaqlara bizə tanış olanlardan fərqli, qeyri-adi adlar verirdilər. Körpəyə Qazan, Mamır, Ulduz, Qaşıq, Şimal Parıltısı və ya Heyvan adı qoyula bilərdi. Ad doğuşun şəraitini və ya valideynlərin ümidlərini əks etdirirdi.

Bu, tək ad idi. Pasport veriləndə o, soyada çevrilirdi, ata adı və adı isə yetkin çukça özü uydururdu.

Ən gülməli hadisə 1940-cı illərdə baş verdi. Yazıçı Yuri Rıtxeu bir çukçanın deputatlığa namizəd göstərilməsini danışırdı. Onun soyadı çukça dilində «parlayan» sifəti ilə kişi cinsiyyət orqanı mənasına gəlirdi. Rus məmurlar bunu bilmir, sənədləri sakitcə rəsmiləşdirirdilər. Çukça isə vəsiqədə nə yazıldığını yaxşı anlayaraq həmyerlilərinin sakit gülüşü altında deputatlıq edirdi.

Az tərləyən insanlar

Arktikada həyat çukçaları fiziki cəhətdən də dəyişdirib. Ekstremal soyuqda sağ qalmağa kömək edən adaptasiyalar yaranıb.

Çukçalar çox az tərləyirlər. Daha dəqiq desək, tərləmə minimaldır və tər qoxu vermir. Bu vacibdir, çünki mənfi 40-da tərləmək donmaq deməkdir. Nəmlik tez soyuyur və insan hipotermiya riski ilə üzləşir.

Onların qoxu hissi son dərəcə kəskindir. XIX əsrdə qəbilələrarası müharibələr zamanı çukçalar məsafədən gələnin dost, yoxsa düşmən olduğunu qoxudan müəyyən edə bilirdilər. Onlar adi insanlar üçün əlçatmaz qoxuları hiss edirdilər.

Uşaqlar mənfi 30-da adi paltarda oynayır. Qadınlar çöldə, birbaşa qarın üstündə oturub tikiş tikirlər. Çox isti olanda (çukçalar üçün bu, mənfi 10–15 deməkdir) soyumaq üçün paltarın altına qar atırlar.

Çukçalar maral otararkən və ya ova çıxarkən üç gün ardıcıl yatmaya bilirlər. Onlar minimal qida ilə işləyə bilirlər. Orqanizmləri enerjini maksimum səmərəli xərcləməyi öyrənib.

Daha bir xüsusiyyət: avropalılar gələnə qədər çukçalar guya yalnız beş rəngi ayırd edirdilər: ağ, sarı, boz, qırmızı və qara. Dillərində başqa rənglər olmayıb və bu, Arktika təbiətində məhz bu çalarların üstünlük təşkil etməsi ilə izah olunur. Ətrafda yalnız qar, qayalar, dəniz və maral olanda yaşıl və ya mavi üçün söz nəyə lazımdır?

Çukça qadınları qışda belə qaralırlar. Qardan əks olunan günəş şüaları o qədər güclüdür ki, dəri tündləşir. Buna görə çukçaların qaraşın rəngi yalnız genetikanın deyil, Arktika günəşinin təsirinin də nəticəsidir.

Xəz bələklərin ixtiraçıları

Çukçalar bələkləri (pampers) “Pampers”dən çox əvvəl icad etmişdilər. Körpələrə yumşaq maral xəzindən və mamırdan hazırlanmış xüsusi altlıqlar geyindirirdilər, bunlar nəmliyi çəkirdi. Mamır əla udma qabiliyyətinə malikdir, xəz isə dərini soyuqdan qoruyurdu.

Belə “xəz bələkdə” olan körpəni dərilərə möhkəm bükür, yumru, isti bir bükünc halına salırdılar. Bu formada ana işləyərkən körpə hətta şaxtada da sakitcə yata bilirdi.

Bələkdən ayırma üsulu da qeyri-adi idi. Uşaq yatağı islatmağa davam edərsə, səhər onu yaş dəriyə bürünərək yaranqanın ətrafında qaçmağa məcbur edirdilər. Soyuq, xoşagəlməz və utandırıcı idi, amma üsul işləyirdi.

Yığmağı bacarmayan xalq

Çukotka Rusiyanın dotasiyalı regionudur. Roman Abramoviçin qubernatorluğu dövründə də böyük sərmayələrə baxmayaraq həyat səviyyəsi aşağı qalırdı. Lakin məsələ təkcə iqtisadiyyatda deyil, çukçaların mentalitetindədir.

Çukçalarda sərvət yığmaq ənənəsi yoxdur. Əlbəttə, zənginlər də var: dəniz heyvanı ovçuları. Balina, morj, suiti leşi baha qiymətə satılır. Uğurlu ovçu ildə iki-üç milyon rubl qazana bilər.

Lakin o, bütün pulları qohumları ilə bölür, hamını qonaq çağırır, qonaq edir, paylayır və kömək edir. Pul qurtarana qədər. Sonra növbəti uğurlu ova qədər hamı kimi yaşayır.

Bu, ağılsızlıq və ya israfçılıq deyil, Arktikada sağ qalmağın mümkünsüz olduğu çoxəsrlik qarşılıqlı yardım ənənəsidir. Bu gün sən balina tutub hamını doyurdun. Sabah uğursuz oldun, səni başqaları doyuracaq. Ovun gözlənilməz olduğu və ehtiyatların məhdud olduğu şəraitdə cəmiyyət daxilində bölüşdürmə sistemi sağ qalmağın yeganə yolu idi.

Lakin müasir iqtisadiyyatda bu, çətinliklər yaradır. Çukçalar pul yığmağa, büdcə planlaşdırmağa və ya investisiya qoymağa meylli deyillər. Qazandın, paylaşdın. Hər şey sadədir.

İki tərəfdən lətifələr

Biz yüz ildən artıqdır çukçalar haqqında lətifələr uydurmağa öyrəşmişik. Çukça sadəlövh, amma kələkbaz və hazırcavab obraza çevrilib.

Maraqlıdır ki, çukçalar da ruslar haqqında lətifələr qurur. Çukotkaya geoloqlar, alimlər, inşaatçılar gələndə, yəni solğun, zəif, şaxtaya uyğunlaşmamış, mənfi 20-də donan və kompassız tundrada gəzə bilməyən insanlar, çukçalar səmimi şəkildə təəccübləndilər. Və zarafatlar yarandı.

Klassik çukça lətifəsi: çukça ilə rus geoloqu tundrada ağ ayı ilə rastlaşır. Çukça tələsik xizəklərini geyinir. Geoloq eynəyini düzəldib deyir: “Əbəsdir, ayıdan yenə qaça bilməyəcəksən”. Çukça cavab verir: “Mənə ayıdan sürətli qaçmaq lazım deyil. Mənə səndən sürətli qaçmaq lazımdır”.

Bu lətifədə çukça yumorunun mahiyyəti əks olunur. Onlar rus zarafatlarına nə hirslənir, nə də inciyirlər. Sadəcə vəziyyətə öz tərəflərindən baxırlar. Onların nöqteyi-nəzərindən ruslar qəribə görünür: Arktikaya gəliblər, donurlar, soyuqdan şikayətlənirlər, əllə balıq tuta bilmirlər, üstəlik, çukçalar haqqında lətifələr də uydururlar.

Dayanmış xalq

Bu gün çukçaların sayı təxminən 16 min nəfərdir, bu isə çox azdır. Orta ömür uzunluğu təxminən 45 il göstərilir. Səbəblər: alkoqolizm, pis qidalanma və uzaq rayonlarda normal tibbi xidmətin olmaması.

Bir çox gənc çukça Çukotkanı tərk edərək Maqadana, Vladivostoka və ya Rusiyanın mərkəzinə köçür. Orada daha isti, imkanlar çox və maaşlar yüksəkdir. Ənənəvi həyat tərzi dağılır. Maralçılıq zərərli olur, dəniz ovuna isə kvotalar qoyulur.

Çukça dili yoxa çıxmaq təhlükəsi altındadır. Gənclər doğma dildə get-gedə pis danışır, rus dilinə üstünlük verirlər. Yaranqaları elektrik və sobası olan taxta evlər əvəz edib. Maral əti və stroqaninanı artıq mağazadan almaq olur, ova çıxmağa ehtiyac yoxdur.

Lakin çukçalar hələ də yaşayır. Dili, ənənələri və mahnıları yadda saxlayırlar. Tundrada maral otarmağa və Berinq dənizində ova çıxmağa davam edirlər. Maral dərisindən paltar tikirlər, çünki mənfi 40-da heç bir müasir gödəkçə kuxlyankaya (ənənəvi geyim) bərabər deyil.

Bu, insanın sağ qalmasının mümkünsüz göründüyü yerdə minilliklər yaşamış bir xalqdır. Eskimoslarla və koryaklarla müharibələri, ruslarin gəlişini, kollektivləşməni, repressiyaları, SSRİ-nin dağılmasını və 90-cı illərin xaosunu yaşayıb keçib.

Və, ola bilsin, indiki zamanı da yaşayıb keçəcək.

Əgər bir xalq dünyanın kənarında, planetin ən soyuq və ən qonaqpərvərsiz yerində 20 min il yaşaya bilibsə, deməli onda nə şaxtanın, nə aclığın, nə də zamanın qıra bilmədiyi nəsə var.

Çukçalar özlərini “luoravetlan”, yəni “əsl insanlar” adlandırırlar. Və, deyəsən, bu adı layiqincə qazanıblar.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az