Orta əsrlərdə Mərkəzi Asiyanın siyasi və iqtisadi həyatında mühüm rol oynayan Sığnaq şəhəri köçəri çöl dünyası ilə oturaq sivilizasiyalar arasında strateji körpü idi. Sırdəryanın aşağı və orta axarı yaxınlığında yerləşən bu şəhər ticarət mərkəzi olmaqla yanaşı, hökmdarların iqamətgahı, xanların dəfn olunduğu müqəddəs məkan və hakimiyyət uğrunda mübarizələrin əsas hədəflərindən biri idi.

• Sığnaq uğrunda gedən mübarizə xüsusilə XV əsrdə Qazax xanları ilə Şeybanilər arasında münasibətlərdə mühüm yer tuturdu. Şəhərə sahib olmaq təkcə ərazi qazanmaq demək deyildi. Bu, həm də çöl tayfaları üzərində nüfuz, ticarət yollarına nəzarət və tarixi irsə sahiblik uğrunda mübarizə idi.

“Dəşt-i Qıpçaqın limanı”: çölün ticarət qapısı

Sığnaq Sırdəryanın aşağı və orta axarı boyunca formalaşmış şəhər mərkəzlərindən biri idi. O, bir tərəfdən geniş çöl ərazilərini — Daşt-i Qıpçağı, digər tərəfdən isə Mavəraənnəhrin oturaq şəhər və əkinçilik mədəniyyətini birləşdirirdi. Bu əlverişli mövqe şəhərin əsrlər boyu iqtisadi və siyasi əhəmiyyətini qorumasına imkan yaratmışdı.

Orta əsr müəllifi İbn Ruzbihan Sığnağı “Dəşt-i Qıpçağın limanı” adlandırırdı. Bu ifadə şəhərin coğrafi mövqeyini və iqtisadi rolunu olduqca dəqiq əks etdirirdi. Geniş çölü dənizə bənzətsək, Sığnaq həmin dənizin sahilində yerləşən, müxtəlif istiqamətlərdən gələn ticarət yollarının qovuşduğu liman idi.

Volqa sahillərindən gələn çöl tacirləri ilə Kaşqar və Xotən istiqamətindən hərəkət edən şərq tacirləri burada qarşılaşır, mallarını mübadilə edir və ticarət əlaqələri qururdular. Beləliklə, Sığnaq yalnız yerli bazar deyil, həm də geniş Avrasiya ticarət şəbəkəsinin mühüm halqası idi.

Lakin şəhərin əhəmiyyəti ticarətlə məhdudlaşmırdı. Sığnaq köçəri dövlətlər üçün siyasi və hərbi dayaq məntəqəsi, maldar əhali üçün mühüm qışlaq, hökmdar nəsilləri üçün isə tarixi yaddaş məkanına çevrilmişdi.

İki fərqli Sığnaq: siyasi mərkəz və xanların məqbərəsi

Sığnağın tarixini səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun ikili funksiyası idi.

Bir tərəfdən, şəhər köçəri dövlətlərin iqtisadi, siyasi və hərbi maraqlarının cəmləşdiyi mərkəz idi. Burada ticarət aparılır, ətraf ərazilər üzərində nəzarət həyata keçirilir, köçəri tayfaların mövsümi hərəkətləri və təsərrüfat həyatı ilə bağlı məsələlər həll olunurdu.

Digər tərəfdən, Sığnaq hökmdarların dəfn edildiyi, dini tikililərin və türbələrin ucaldıldığı müqəddəs məkan kimi tanınırdı. Məscidlər, mədrəsələr və övliya məqbərələri şəhərin dini-mədəni əhəmiyyətini artırırdı. Hökmdarların burada dəfn olunması isə Sığnağın siyasi nüfuzunu nəsildən-nəslə ötürən mühüm ənənəyə çevrilmişdi.

• Bu baxımdan Sığnaq sadəcə bir şəhər deyildi. O, həm canlı siyasi mərkəz, həm də keçmiş hakimiyyətlərin xatirəsini yaşadan tarixi məkan idi.

Monqol istilasından sonra yenidən yüksəliş

Monqol istilası Mərkəzi Asiyanın bir sıra şəhərləri kimi Sığnağın da həyatına ağır zərbə vurdu. Lakin şəhərin strateji mövqeyi və iqtisadi əhəmiyyəti onun sonrakı dövrlərdə yenidən dirçəlməsinə şərait yaratdı.

• XIV əsrdə Cuçilər ulusunun sol qanadı ilə əlaqəli siyasi mərkəzlərin Sırdərya bölgəsinə yönəlməsi Sığnağın mövqeyini yenidən gücləndirdi. Şəhər Ak Orda ilə əlaqəli siyasi həyatın mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi.

Mübarək-Xocanın 1366–1368-ci illərdə Sığnaqla əlaqələndirilən sikkələri şəhərin həmin dövrdəki siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini təsdiqləyən tarixi dəlillər sırasındadır.

“Müntəxəb ət-təvarix-i Muini” əsərinin Parisdə saxlanılan əlyazmasındakı məlumatlara əsasən, Ak Orda hökmdarlarından azı on nəfərin Sığnaqla əlaqəli dəfn ənənəsi mövcud olub. Bu hökmdarlar arasında Ərzən xanın da adı çəkilir.

Beləliklə, Sığnaqın əhəmiyyəti təkcə əlverişli coğrafi mövqeyindən irəli gəlmirdi. Şəhər eyni zamanda hakimiyyətin tarixi legitimliyini və hökmdar nəslinin irsini təcəssüm etdirirdi.

Barak xanla Uluqbəy arasında Sığnaq mübahisəsi

Sığnağın siyasi və simvolik əhəmiyyətini göstərən maraqlı hadisələrdən biri XV əsrin birinci yarısında baş verib.

1426–1427-ci illərdə Barak xan Teymuri hökmdarı Uluqbəylə Sığnaq üzərində hakimiyyət məsələsinə görə mübahisə edirdi. Barak xan öz iddiasını yalnız hərbi güclə deyil, əcdadlarının şəhərlə bağlı tarixi hüquqları ilə əsaslandırmağa çalışırdı.

Tarixi mənbədə ona aid edilən sözlərdə belə deyilir:

“Sığnaqın otlağı qanuna və adət hüququna görə mənimdir, çünki babam Urus xan orada tikili ucaltmışdır».

Bu fikir orta əsr çöl siyasi ənənələrinin mühüm cəhətini üzə çıxarır. Torpaq üzərində hakimiyyət iddiası yalnız həmin əraziyə faktiki nəzarət etməklə məhdudlaşmırdı. Əcdadların mirası, əvvəlki hökmdarların fəaliyyəti və adət hüququ da siyasi mübahisələrdə mühüm əsas sayılırdı.

Barak xanın mövqeyi Sığnağın Urus xan nəslinin siyasi yaddaşında xüsusi yer tutduğunu göstərir. Şəhər onlar üçün yalnız strateji məntəqə deyil, həm də sülalə irsinin mühüm hissəsi idi.

Qazax xanları ilə Şeybanilər arasında mübarizə

• XV əsrin sonlarına doğru Sığnaq uğrunda mübarizə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Əbülxeyr xanın ölümündən sonra onun dövlətində siyasi vəziyyət dəyişdi. Canibək və Kerey xanla əlaqəli hökmdar nəslinin nümayəndələri öz nüfuzlarını bərpa etməyə, sonralar Qazaq xanlığı ilə bağlı siyasi birliyi möhkəmləndirməyə başladılar.

Bu prosesdə Sırdərya boyunca yerləşən şəhərlər, xüsusilə Sığnaq, mühüm strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhərə nəzarət edən tərəf çöl tayfaları ilə oturaq əhali arasında əlaqələrə, ticarət yollarına və bölgənin siyasi həyatına ciddi təsir göstərə bilərdi.

XV əsrin son onilliklərində Məhəmməd Şeybani ilə Qazaq xanlarının tərəfdarları arasında Sığnaq uğrunda mübarizə kəskinləşdi. Mənbədə təsvir olunan hadisələrə görə, Şeybani şəhəri ələ keçirsə də, qazaqların təxminən üç ay davam edən mühasirəsindən sonra Sığnaq sakinləri şəhəri Kerey xanın oğlu Burunduq xana təslim etdilər.

Şəhər əhalisinin mövqeyi bu hadisənin maraqlı tərəflərindən biridir. Sakinlərin Burunduq xanın hakimiyyətini dəstəkləyərkən vilayətin əvvəllər də ona məxsus olduğunu bildirdikləri qeyd olunur. Onların fikrincə, mövcud qarşıdurmaya son qoymaq üçün şəhərin Burunduq xana verilməsi məqsədəuyğun idi.

• Bu məlumat Sığnaq əhalisinin siyasi seçimində tarixi bağlılığın və əvvəlki hakimiyyət ənənələrinin rol oynadığını göstərir. Şəhərin ağsaqqalları, görünür, Ak Orda hökmdarları ilə əlaqəli nəsli dəstəkləməyə meyilli idilər.

Beləliklə, Sığnaq uğrunda mübarizə iki siyasi qüvvənin toqquşmasından daha geniş məna daşıyırdı. Bu, həm də tarixi varislik, regional nüfuz və çöl dünyasının siyasi gələcəyi uğrunda mübarizə idi.

Niyə məhz Sığnaq?

Qazaq xanlarının Sığnaq uğrunda bu qədər israrlı mübarizə aparmasının bir neçə əsas səbəbi var idi.

Birincisi, şəhərin coğrafi mövqeyi. Sırdərya boyunca yerləşən digər bəzi şəhər mərkəzlərinin əhəmiyyətini itirdiyi bir dövrdə Sığnaq çöl əraziləri ilə ticarət əlaqələrini təmin edən mühüm şimal məntəqələrindən biri olaraq qalırdı. Bu, onun iqtisadi və hərbi dəyərini artırırdı.

İkincisi, sülalə irsi. Sığnaq Urus xan və onun nəslindən olan hökmdarlarla bağlı tarixi yaddaşın mühüm hissəsi idi. Şəhər üzərində hakimiyyət iddiası Qazaq xanlarının siyasi legitimliyini möhkəmləndirə bilərdi.

Üçüncüsü, Şeybanilərin cənubdan irəliləməsinin qarşısını almaq. Şeybaninin Otrar üzərində nəzarəti gücləndirməsindən sonra Qazaq xanlarının cənuba doğru hərəkət etməsi təkcə ərazi genişləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirilmir. Tədqiqatçının şərhinə görə, bu addımların mühüm məqsədlərindən biri Şeybani qüvvələrinin Dəşt-i Qıpçağa doğru irəliləməsini məhdudlaşdırmaq idi.

Bu baxımdan Sığnaq həm müdafiə xətti, həm iqtisadi dayaq, həm də siyasi iddiaların simvolu rolunu oynayırdı.

Şəhər uğrunda mübarizənin nəticələri Qazaq xanlarının bölgədəki mövqelərinin möhkəmlənməsinə kömək etdi. Onlar Sırdəryanın şimal hissəsində öz nüfuzlarını qoruyaraq çöl ərazilərində siyasi üstünlük uğrunda mübarizəni davam etdirdilər. Məhəmməd Şeybani isə sonradan diqqətini Mavəraənnəhrə yönəltdi və 1500-cü ildə Buxaranı ələ keçirərək bölgədə yeni siyasi mərhələnin əsasını qoydu.

Xanların son mənzili: Sığnağın məqbərə ənənəsi

• Sığnağın dini və simvolik əhəmiyyəti XVI əsrdə də qorunub saxlanılırdı. İbn Ruzbihanın məlumatlarında Şeybani nəslindən olan hökmdarların məzarlarının Sığnaq şəhərində və onun ətrafında yerləşdiyi bildirilir.

Çöl ərazilərində iri şəhərlərin azlığı hökmdarların dəfn mərasimlərində Sığnağın rolunu artırırdı. Tanınmış xanların cənazələri şəhərə gətirilir, məzarlarının üzərində günbəzli tikililər ucaldılırdı. Bu ənənə Sığnağı yalnız siyasi mərkəz deyil, həm də hökmdarların xatirəsinin qorunduğu müqəddəs məkan kimi tanıdırdı.

Mənbələrdə Əbülxeyr xanın da Sığnaqla əlaqəli dəfn ənənəsi qeyd olunur.

Şəhərin cənubunda yerləşən geniş qəbiristanlıq və Kök-Kesene — “Göy məqbərə” adı ilə tanınan memarlıq abidəsinin qalıqları Sığnağın keçmiş dini-memarlıq irsinin mühüm izlərindəndir. XVI–XVII əsrlərə aid sənədlərdə bölgədə övliyaların türbələrinin mövcudluğundan da bəhs edilir.

• Bu abidələr və yazılı mənbələr Sığnağın əsrlər boyu dini ziyarət, hökmdarların dəfni və tarixi yaddaşla bağlı ənənələri yaşatdığını göstərir.

Sığnaqın tarixi Mərkəzi Asiyanın orta əsrlərdəki siyasi və iqtisadi həyatını anlamaq üçün mühüm açar rolunu oynayır. O, çöl və oturaq sivilizasiyalar arasında ticarət körpüsü, köçəri dövlətlər üçün strateji mərkəz, hökmdar nəsilləri üçün tarixi irs və dini ənənələrin qorunduğu məkan idi.

• Qazaq xanları ilə Şeybanilər arasında Sığnaq uğrunda mübarizə şəhərin bu çoxşaxəli əhəmiyyətindən qaynaqlanırdı. Şəhərə sahib olmaq ticarət yollarına nəzarət, çöl tayfaları arasında nüfuz qazanmaq və siyasi hakimiyyətin tarixi əsaslarını möhkəmləndirmək demək idi.

Sığnaqın taleyi bir daha göstərir ki, orta əsrlərdə bəzi şəhərlərin əhəmiyyəti onların ölçüsü və əhalisinin sayı ilə müəyyənləşmirdi. Bəzən bir şəhərin coğrafi mövqeyi, tarixi yaddaşı və siyasi simvolizmi onu bütöv bir regionun taleyinə təsir edən mərkəzə çevirirdi.

Mənbə: Naqamine Hiroyuki, Yaponiya Milli Texnologiya İnstitutunun Oyama kolleci.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov

KONKRET.az