Təxminən 250 il əvvəl Moskvanı dəhşətli vəba epidemiyası bürüdü.

Həkimlər xəstəliyin Türkiyədən gətirildiyini düşünürdülər. Onların versiyasına görə, yoluxmuş yun parçaları toxuculuq müəssisələrindən birinə düşmüş və bununla da epidemiya başlamışdı. Əhali isə, həmişə olduğu kimi, həkimlərə o qədər də inanmır, hadisənin səbəbi barədə öz versiyalarını irəli sürürdü.

Lakin səbəb nə olur-olsun, insanlar qəfil ölməyə başlamışdılar.

Epidemiyanın ilk mərhələsində xəstə bir qadının fabrikdə keçirilən Milad mərasiminə gətirildiyi bildirilir. Qadın az sonra dünyasını dəyişdi və xəstəlik evdən-evə yayılmağa başladı. Beləliklə, martın 1-dən 9-dək Moskvada 130 nəfər öldü.

Əhali qorxu və ümidsizlik içində idi. Heç kim nə edəcəyini bilmirdi.

Hakimiyyət nümayəndələri də vəziyyət qarşısında çaşqın vəziyyətdə idilər. Moskvanın baş komandanı qraf Pyotr Saltıkov təhlükəsizlik məqsədilə şəhəri tərk edib kəndə qaçdı. Onun ardınca polis və hərbçilərin bir qismi də Moskvanı tərk etdi.

Şəhərdə qarışıqlıq başladı.

Soyğunçuluq halları artdı. Görünür, quldurlar vəbadan qorxmurdular. Amma bu, onları ölümdən xilas etmirdi. Həmin dövrün şahidlərinin yazdığına görə, Moskvada hər gün minlərlə insan həyatını itirirdi.

Boşalmış küçələrdə “mortuslar” peyda olmuşdu.

“Morto” adlandırılan bu insanlar xüsusi olaraq ölülərin cəsədlərini toplamaq üçün hazırlanmışdılar. Onlar küçələrdən meyitləri xüsusi qarmaqlarla götürür, evlərdən çıxarır və arabalarına yığırdılar.

O dövrdə tibbi maskalar qıt idi. Buna görə də meyit daşıyanlar uzun plaşlardan və əllərində olan digər vasitələrdən qoruyucu vasitə kimi istifadə edirdilər.

Lakin mortuslar da vəba kimi tez “tükənirdi”. Buna görə də onların sıralarını məhkumlardan və ölüm cəzasına məhkum edilmiş cinayətkarlardan doldurmaq qərara alındı.

Özünü təcrid edənlər də vardı

Bununla belə, vaxtında özünü təcrid etməyi bacaran insanlar da olmuşdu.

Məsələn, gələcək professor Straxovun ailəsində evin qapısına gələn hər kəs həyətə buraxılmazdan əvvəl peyin yandırılaraq əldə edilən tüstü ilə tüstüləndirilirdi. Qonaqlar öskürsələr də, etiraz etmirdilər.

İlk şok keçdikdən sonra hakimiyyət nümayəndələri tədricən Moskvaya qayıtmağa başladılar. Vəba xəstəxanasının yaradılması məsələsi gündəmə gəldi.

Çinin müasir dövrdə nümayiş etdirdiyi sürətli tikinti imkanlarına hələ iki əsrdən çox vaxt qalırdı. Buna görə də gözləmədilər və təcili şəkildə Nikolo-Uqreşski monastırında xəstəxana yaratdılar. Həmin monastır bu gün də Moskva vilayətinin Dzerjinski şəhərində mövcuddur.

Xəstəxanaların sayı getdikcə artırdı.

Ölənlər əvvəlki kimi kilsələrin yaxınlığında deyil, şəhərdən kənarda dəfn edilirdi. Lakin məsuliyyətsiz davranan bəzi insanlar vəfat edən qonşularını birbaşa bağlarda, zirzəmilərdə və digər yerlərdə basdırırdılar. Bu isə epidemioloji vəziyyəti daha da ağırlaşdırırdı.

Tədricən şəhərdə böhran şəraitində həyatın təşkili və ərzaq təminatı qaydaya salınmağa başladı.

Könüllü dəstələr yaradıldı, küçələr mühafizə olunmağa başladı. Böyük yolların hər birində ticarət məntəqələri təşkil edildi. Kənd sakinləri ərzaq məhsullarını bura gətirir, şəhər əhalisi isə növbə ilə alış-veriş edirdi.

Alıcılara satıcılara yaxınlaşmaq qadağan edilmişdi. Pulun dezinfeksiya edilməsi üçün isə onu bir-birinə verərkən sirkəyə batırırdılar.

Sanki həyat yavaş-yavaş qaydasına düşürdü.

Amma belə olmadı.

“Vəba yoxdur, bu, dünya sui-qəsdidir…”

Şiddətli epidemiya və bütün bu dəhşətlərə baxmayaraq, özünü güclü və müstəqil hesab edən, təhlükənin onlara toxunmayacağına inanan insanlar da vardı.

Kimlərsə vəbanı amerikalıların, yaxud çinlilərin “sui-qəsdi” hesab edirdi. Bəziləri isə bunun dünya güclərinin öz gizli planlarını həyata keçirmək üçün bilərəkdən təşkil etdiyi bir oyun olduğunu iddia edirdi.

Bir sözlə, o dövrdə də saxta məlumat və şayiələr az deyildi.

Belə “azad düşüncəli” adamlardan biri Moskvadan doğma kəndi Puşkinoya getmək qərarına gəlir. Evə əliboş qayıtmamaq üçün Moskvada həyat yoldaşına bahalı və dəbdəbəli bir kokoşnik — ənənəvi qadın baş geyimi alır.

Yolda da özünü uğurlu hesab edərək düşünür:

“Arvadım bunu görəndə heyran qalacaq.”

Arvadı həqiqətən də “heyran qalır”. Amma çox keçmədən bütün ailə ilə birlikdə həyatını itirir.

Daha sonra isə həmin kəndin sakinlərinin də hamısı vəbadan məhv olur.

Tarixçi Mixail Pılyaev “Qədim Moskva” kitabında bu hadisə barədə ətraflı yazır.

Çerniqovda alınan bir kaftan isə bütöv Kozelesk şəhərinin məhvinə səbəb olmuşdu. Bununla belə, bəzi “güclü və müstəqil” insanlar vəbanın dünya sui-qəsdi və ya uydurma olduğuna inanmaqda davam edirdilər. Hətta ölüm ayağında belə.

Moskva karantinə bağlanır

Vəba qorxusundan Moskvadan qaçan qraf Saltıkov imperatriça II Yekaterina tərəfindən vəzifəsindən azad edildi.

Bu qərarda onun əvvəlki hərbi xidmətləri belə nəzərə alınmadı.

Moskvanın idarəsi general Pyotr Yeropkinə tapşırıldı.

Yeropkin xəstəliyin başqa şəhərlərə yayılmasının qarşısını almaq üçün Moskvanı karantinə bağlamaq qərarına gəldi. Xüsusilə Sankt-Peterburq üçün narahat idilər.

Moskva ilə Peterburq arasındakı bütün alternativ yolların üzərində silahlı əsgərlər yerləşdirildi və heç kimin şəhərə daxil olmasına icazə verilmədi.

O dövrdə də lazım gələndə sərt tədbirlər görməyi bacarırdılar.

Lakin vəba yenə də davam edirdi.

Küçələr və evlər boşalırdı. “Dünya sui-qəsdi”, “Çin bioloji silahı” və digər nəzəriyyələr barədə söhbətlər bəzən sona çatmırdı. Çünki söhbət edənlərdən biri növbəti günə çıxmırdı.

Moskva dəhşətli mənzərə almışdı: boş küçələr, tərk edilmiş evlər, yollarda meyitlər, valideynlərini itirmiş uşaqların fəryadları və kədərli dəfn zəngləri…

Meyit toplayan mortuslar artıq çatışmırdı. Halbuki Rusiyada cinayətkarların və məhbusların sayı, görünür, sonsuz idi.

Vəba vaxtı “kütləvi tədbir”

Sonra daha bir bəla baş verdi.

Karantində oturmaqdan bezən insanlar belə bir qənaətə gəldilər ki, onsuz da “iki dəfə ölmək olmaz, bir ölüm hamıya qismətdir”.

Və kütləvi şəkildə bir yerə toplaşmağa qərar verdilər.

Toplaşmaq üçün demək olar ki, təsadüfən Varvar qapıları yaxınlığındakı kilsənin qarşısı seçildi. Həmin kilsə bu gün də mövcuddur.

Tədbirin əsas “qəhrəmanı” isə fabrikdə işləyən bir adam idi.

O, yuxu görmüşdü.

Həmin dövrdə internet yox idi, etibarlı informasiya mənbələri də olduqca az idi. Amma şayiələr və saxta məlumatlar, görünür, heç də indiki dövrdən az deyildi.

Fabrik işçisinin dediyinə görə, yuxusunda Müqəddəs Məryəm ona görünmüş və gizli bir sirr açmışdı:

Kilsədəki ikonanın qarşısında 30 ildir şam yandırılmırdı. Məhz buna görə də Moskvada vəba yayılmışdı.

Bu “vacib məlumat”la silahlanan həyəcanlı şəhər sakini kilsənin qarşısında çıxış etməyə başladı.

Daha emosional insanlar isə burada pul toplayaraq “ümumi şam” almaq və bununla epidemiyanı dayandırmaq qərarına gəldilər.

Beləcə, böyük bir kütləvi tədbir başladı.

Pılyaevin yazdığına görə, keşişlər kilsələri tərk etdilər, analoyları — ikonaların qoyulduğu xüsusi kürsüləri — çıxarıb dualar oxumağa başladılar. İkonanı isə yuxarı bir yerə yerləşdirdilər.

İnsanlar haradansa tapılmış pilləkənlə ikonanın yanına qalxır, şam yandırırdılar.

Nəhayət, bu hadisə barədə Moskva mitropoliti Amvrosiyə məlumat çatdı.

Mitropolit ağıllı adam idi. O başa düşürdü ki, vəba epidemiyası zamanı belə kütləvi tədbirin keçirilməsi ən yaxşı fikir deyil.

Buna görə də tədbirin dayandırılmasını əmr etdi.

Həll yolu o qədər də estetik görünmürdü, amma praktik idi: ikonanı kilsənin içərisinə aparmaq, izdihamı dağıtmaq, toplanan pulları isə Yetimlər Evinə vermək.

General Yeropkin isə sakit şəkildə bildirdi ki, ikonaya toxunmamaq daha yaxşıdır, amma pulları onun əsgərləri möhürləyib götürəcəklər.

Bu isə xalqın heç xoşuna gəlmədi.

“Boqoroditsanı qarət edirlər!”

Pulları götürməyə gələn əsgərlər yaxşıca döyüldü.

Ardınca izdiham “Boqoroditsanı qarət edirlər!” qışqıra-qışqıra mitropolit Amvrosinin axtarışına çıxdı.

Yolda onların qarşısına Kreml çıxdı.

Silahlı kütlə Çudov monastırına girərək orada dağıdıla və çevrilə bilən hər şeyi dağıtdı və çevirdi.

Xüsusilə zirzəmilərə “diqqət” göstərildi. Tacir Ptıtsın burada şərab ehtiyatları saxlayırdı.

İzdiham şərabı “qəhrəmancasına məğlub etdi”.

Amvrosi isə vəziyyətin getdikcə təhlükəli olduğunu anlayırdı.

O, şəhər rəhbərindən Moskvanı tərk etmək üçün icazə istədi. Lakin generalın artıq belə “icazələri” qalmamışdı. Əvəzində əsgər çox idi.

Ona görə də mitropolitin mühafizəsi üçün atlı zabit ayırdı.

Amma zabit öz mühafizə etdiyi şəxslə tanış olmağa belə macal tapmadı.

Çünki izdiham artıq Don monastırına soxulmuşdu.

Amvrosi bütün qiymətli əşyaları qardaşı oğluna verdi, dini ayində iştirak etdi, sadə rahib geyimi geyindi və xorların arxasında gizləndi.

Üsyançılar əvvəlcə kilsəni alt-üst etdilər, qurbangahı təhqir etdilər və taxtı aşırdılar.

Sonra xorların olduğu yerin qapısını sındırdılar.

Amma Amvrosini tapa bilmədilər.

Əslində, onlar çıxıb gedəcəkdilər.

Lakin hansısa uşaq gizlənən şəxsin ayaqlarını və geyiminin bir hissəsini gördü.

Mitropoliti çölə çıxarıb izdihamın qarşısına gətirdilər.

Amvrosi, əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi, ağıllı adam idi. O, görünür, üsyançıların bir hissəsinin ürəyinə və düşüncəsinə yol tapmağa çalışdı.

Lakin gözlənilməz hadisə baş verdi.

Yaxınlıqdakı meyxanadan sərxoş halda çıxan həyət xidmətçisi Vasili Andreyev qışqırdı:

“Siz buna niyə qulaq asırsınız? O, cadugərdir!”

Sonra əlindəki paya ilə mitropolitin üzünə zərbə endirdi.

Bundan sonra Amvrosini izdiham döyərək öldürdü.

Üsyanın qanlı sonu

Mitropolitin qətlindən sonra kütlə general Yeropkinin yanına getdi.

Lakin general artıq qoşun toplamışdı və izdihamı sakitləşməyə çağırdı.

İzdiham isə sakitləşmək fikrində deyildi.

Buna görə əsgərlər əvvəlcə toplardan xəbərdarlıq məqsədilə boş atəş açdılar.

Lakin kütlə güllələrin onlara dəymədiyini görəndə bunu öz “haqlılıqlarının” və hətta “Allahın onları qorumasının” əlaməti hesab etdi.

Və hücuma keçdi.

Bu dəfə əsgərlər həqiqi güllələrdən istifadə etməyə məcbur oldular.

Beləliklə, “ölməzlik möcüzəsi” də başa çatdı.

Sonradan üsyançıların bir hissəsi asıldı, bir hissəsi Sibirə sürgün edilərək ağır işlərə göndərildi, bəziləri isə “tərbiyəvi məqsədlə” şallaqlandı.

Beləcə, kütləvi şəkildə yuxuların və “peyğəmbərliklərin” yozulmasına olan həvəsə də son qoyuldu.

Vəba geri çəkilir

Nəhayət, soyuq payızın gəlməsi ilə vəba tədricən geri çəkilməyə başladı.

Moskvanın idarəsi qraf Qriqori Orlova tapşırıldı.

Orlov xəstəxanaların fəaliyyətinə, müalicənin keyfiyyətinə və xəstələrə verilən qidaya şəxsən nəzarət edirdi. Xəstələrə baş çəkir, onları sakitləşdirir və ümid verirdi.

İnsanlar onun təsəllilərinə qulaq asırdılar.

Amma ehtiyatı da əldən vermirdilər.

Belə ki, Orlovun qaldığı Qolovinski sarayını yandırdılar.

1771-ci ilin noyabrına doğru Moskvada vəba epidemiyasının qarşısı tamamilə alındı.

Qraf Orlov zəfərlə Peterburqa qayıtdı.

Onun şərəfinə epidemiyanın qalibi kimi medal da hazırlanmışdı. Lakin Orlov təvazökarlıq göstərərək mükafatı qəbul etməkdən imtina etdi.

Bundan sonra o, böyük qəhrəmanlıqlara imza atmadı və daha 12 il nisbətən sakit həyat sürdü.

Bu müddət ərzində bir neçə dəfə əmisi qızı ilə evlənməyə çalışdı, lakin dövlət məmurları buna ciddi şəkildə qarşı çıxdılar.

Bir müddət sonra isə vəbanın bütün dəhşətləri unuduldu.

Ölkə yenidən özünün mürəkkəb, ziddiyyətli və macəralı həyatına qayıtdı.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az