“VI əsrdən Qarabağda xəzərlər, səlcuqlar, eldənizlilər, elxanlılar, qaraqoyunlular, teymurilər, ağqoyunlular, səfəvilər, əfşarlar, qacarlar və Azərbaycan türkləri hakim idi. 19-cu əsrdə ruslar erməniləri bölgəyə yerləşdirənə qədər Qarabağda demək olar ki, heç bir erməni yox idi. Bölgə bütünlüklə türklərin vətəni idi. Azərbaycanlı qardaşlarımızın qəhrəmanlığı sayəsində Qarabağ türk kimliyini bərpa etdi”.

KONKRET.az xəbər verir ki, bu sözləri türkyəli yazar Erhan Afyoncu vurğulayıb.

O daha sonra yazıb:

“Tarixçi Bartolda görə, “Qarabağ” adı türkcə “qara” (bol, bərəkətli) və farsca “bağ” (sıx üzüm bağı, bağ yeri) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib. VI əsrdə xəzərlərin bölgəyə gəlişi ilə Qarabağ türk tarixində öz yerini tutmağa başladı. XI əsrdə Böyük Səlcuqların tərkibinə daxil oldu. Bölgədə türkmənlər, xüsusilə də Qaçar, Qaramanlı, Otuziki, İləri, Baharlı boyları məskunlaşdı. Bölgə tamamilə türk vətəninə çevrildi. Mustafa Aydın, Hüsaməddin Məmmədov, Gülşen Seyhan Alışık, Zabil Bayramlı və Bilal Bayramlının Qarabağla bağlı araşdırmaları var.

Sultan Alparslan Gürcüstan yürüşündən qayıdarkən Qarabağı qışlaq kimi istifadə edirdi. Böyük Səlcuqlardan sonra bölgədə İraq Səlcuqları, Eldənizlər, Elxanilər, Qaraqoyunlular, Teymurilər, Ağqoyunlular və Səfəvilər hakim idi.

1578-ci il Osmanlı-Səfəvi müharibələri zamanı Qarabağ Osmanlı ərazisi oldu. Qarabağ Osmanlı tabeliyində olanda Gəncə vilayətinin tərkibində idi və “Vilayət-i Gəncə Qarabağı” adlanırdı. Səfəvilər 1603-cü ildə bölgəni yenidən ələ keçirdilər və 18-ci əsrə qədər buranı saxladılar.

• 1722-1724-cü illərdə ruslar cənuba gedərək Azərbaycanı tutduqdan sonra Osmanlılar hərəkətə keçdi. 1724-cü ildə bağlanan müqavilə ilə Qarabağ Osmanlı ərazisində qaldı. Lakin 1736-cı ildə bağlanan müqavilə ilə yenidən İrana qaldı.

Qarabağı Osmanlılardan geri alan Nadir şah ona tabe olmayan Cavanşir tayfasının başçısı Pənah Əlini Xorasana sürgün etdi. Lakin Nadir şahın ölümündən (1747) sonra Pənah Əli Qarabağa qayıtdı və Qarabağ xanlığını qurdu.

Pənah Əli xan Türküstandan gələn Cavanşir tayfasının Bəhmənli qoluna mənsub Sarıcalı tayfasından idi.

Pənah Əli xanın hakimiyyəti illərində – 1748-1750-ci illərdə Bayat, Şahbulaq, Əsgəran və Şuşa (Pənahabad) qalaları tikilmişdir. 1755-ci ildə Şuşaya hücum edən Əfşar Fəth Əli xana məğlub olan Pənah Əli xan onun təbəəsi oldu. Daha sonra Kərim xan Zəndlə birlikdə hərəkət edərək Fəth Əli xanı məğlub etdi. Lakin qüdrətli bir xanlıq qoyub getmək istəməyən Kərim xan Pənah Əlini oğlu İbrahimlə birlikdə Şiraza aparır. 1759-cu ildə Şirazda atasının ölümündən sonra Qarabağa qayıdan İbrahim qardaşı ilə mübarizədə uğur qazanır və 1763-cü ildə Qarabağ xanlığının başçısı olur.

Ruslar XVIII əsrin son rübündə Qafqazı işğal etməyə başladılar. 1783-cü ildə Gürcüstanı ələ keçirdilər. I İsgəndərin dövründə ruslar 1802-ci ildə Bakı və Qarabağın onlara tabe olmasını istəsələr də, qəbul olunmadı. Bunun üzərinə 1804-cü ildə ruslar Gəncəni işğal etdilər. 1805-ci ilin mayında Kürəkçayda imzalanan müqavilə ilə İbrahim xan ruslara tabe oldu.

1806-cı ilin fevralında general Sisianovun Bakıda öldürülməsindən sonra İbrahim xan rusları Qarabağdan qovmağı planlaşdırsa da, 1806-cı il iyunun 10-da bu barədə ruslar xəbər tutdu. Ona görə də o, ailəsi ilə birlikdə öldürüldü. İran-Rusiya müharibələrindən (1804-1813) sonra bağlanan Gülüstan müqaviləsi ilə Qarabağ rusların ixtiyarına verildi və 1822-ci ildə xanlıq ləğv edildi. Qarabağ xanlığının mövcudluğu bölgənin çiçəklənməsinə öz təsirini göstərmişdir.

Xanlıqlar dövrünə qədər Qarabağın etnik quruluşunu araşdıran Qeybullayevin fikrincə, Qarabağın yalnız bir neçə kəndində ermənilər yaşamış, Nadir şahın dövründə isə alban xalqına başçılıq etmək üçün kənardan gətirilən ermənilər təyin edilmişdir.

Ruslar 1806-1812-ci illər Osmanlı-Rus və 1804-1813-cü illər Rusiya-İran müharibələri zamanı bölgədə çoxlu erməni məskunlaşdırıblar. 1828-ci ildə İranla Rusiya arasında bağlanmış Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Azərbaycan iki yerə bölündü: şimal və cənub. Şimal Rusiyada, cənub İranda qaldı. Müqavilənin 15-ci maddəsi İranda yaşayan ermənilərin Rusiya tərəfindən yerləşdirilməsinə icazə verirdi. 1828-1830-cu illər arasında Azərbaycana 40 min İran və 84 min Osmanlı ermənisi yerləşdirildi. Bu rəqəm 19-cu əsrin sonunda bir milyona çatacaqdı.

Birinci Dünya Müharibəsinin sonlarına yaxın Qarabağ üçün çətin dövrlər başladı. 1917-ci il bolşevik inqilabından sonra ermənilər Qarabağa iddia etməyə başladılar. Ruslardan qalan silah-sursatları ələ keçirən ermənilərə qarşı müdafiəsiz qalan Azərbaycan türkləri Osmanlıdan kömək istədilər. Bu proseslərdən sonra Ənvər Paşanın əmri ilə Qafqaz İslam Ordusu yaradıldı. Nuri paşanın komandanlığı ilə Qafqaz İslam Ordusu erməni quldur dəstələrini darmadağın edərək Bakıya doğru yürüş etdi. 21 iyul 1918-ci ildə Şamaxını tutdu.

Şərq Orduları Qrupu komandiri Xəlil Paşa və əməliyyata rəhbərlik edən Nuri Paşa sentyabrın 16-da Bakıya daxil oldular. 1918-ci il oktyabrın 6-da Dərbənd tutuldu. Cəmil Cahid bəyin komandanlığı ilə 9-cu və 106-cı Qafqaz alayları Qarabağa göndərildi. Nuri Paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusu 1918-ci il oktyabrın 8-də Şuşaya qədər bütün yollarda üstünlük təşkil etdi. Qarabağın tam süqutu yaxınlaşdığı bir vaxtda 1918-ci il oktyabrın 30-da Mudros sülh müqaviləsi imzalandı. Atəşkəsin 11-ci və 15-ci maddələrinə əsasən, türk qoşunları Qafqazdan tamamilə çəkiləcək və Osmanlı hökuməti Bakının işğalına etiraz etməyəcəkdi.

Beləliklə, 1920-ci ildə Azərbaycan ruslar tərəfindən işğal edildi.

Erməni sovet siyasətçisi Anastas Mikoyan Leninə 1920-ci il 20 may tarixli məruzəsində ermənilərin Qarabağla heç bir əlaqəsinin olmadığını və buranın Bakıdan ayrılmamalı olduğunu bildirirdi. 1923-cü il iyulun 24-də Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti elan edildi. Azərbaycanın idarəçiliyində yaradılan bölgəyə Cavanşir, Şuşa, Cəbrayıl, Zəngəzur və Qubadlının bir hissəsi daxil idi.

1970-ci illərin sonlarına doğru ermənilərin Qarabağla bağlı fəaliyyəti getdikcə artdı. Azərbaycan Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu bəyan etdi. 1987-ci ilin son aylarında Qarabağda yaşayan Azərbaycan türkləri ermənilər tərəfindən köç etməyə məcbur edilməyə başlandı. Ermənilər 1988-ci il fevralın 21-də Qarabağın Ermənistana məxsus olduğunu bəyan etdilər və fevralın 24-dən başlayaraq bu bölgədəki türklərə təzyiq göstərdilər. Həmin ilin iyununda Ermənistan SSR Azərbaycan Ali Sovetinə Dağlıq Qarabağla bağlı müraciət etdi, lakin bu təklif rədd edildi. Moskva da bu təklifi qəbul etmədi. Ermənilər 1989-cu ildə Qarabağa gedən nəqliyyatın qarşısını kəsərək, yollara mina vuraraq nəzarəti ələ keçirməyə başladılar. Bundan sonra 1990-cı ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Milli Müdafiə Komitəsi yaratdı, Ali Sovetin Rəyasət Heyəti Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu bir daha təsdiq etdi. Lakin sovetlər dağıldıqdan sonra ermənilər rusların dəstəyi ilə 1992-ci ildə Şuşanı, Xocalını və digər yerləri qırğınlarla ələ keçirdilər. Qarabağ və onun ətrafında yaşayan Azərbaycan türklərinin əksəriyyəti qaçqın düşmüş, minlərlə türk ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir.

2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək Türkiyənin dəstəklədiyi 44 günlük Vətən müharibəsində azərbaycanlı qardaşlarımız böyük qəhrəmanlıq göstərərək, Qarabağın və digər Azərbaycan torpaqlarının mühüm hissəsini ermənilər tərəfindən işğaldan azad etdilər. 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan antiterror tədbirlərində Azərbaycan Qarabağda terrorçuları 24 saatdan da az müddətdə məğlub etdi. Yenə türklüyün möhürü vuruldu. Qarabağ Azərbaycandır”.