ABŞ-ın Şimal-Qərb Universitetində vaxtilə elə qeyri-adi bir professor dərs deyirdi ki, onun mühazirələrinə tələbələr izdihamla axışır, həmkarları isə bəzən ümidsizliyə qapılırdılar. O, auditoriyaya dağınıq saçlarla, ağzından əskik olmayan piposu ilə, bəzən nəhəng xəz papaq və su samuru dərisindən tikilmiş kürkdə daxil olurdu. Köynəyinin ətəkləri tez-tez şalvarından çıxırdı. Bütün görünüşü ilə ətrafındakı insanların onun haqqında nə düşündüyünə zərrə qədər əhəmiyyət vermədiyini nümayiş etdirirdi.

Lakin mühazirələri heyrətamiz dərəcədə maraqlı idi. Professor Kantın fəlsəfəsini Buick avtomobilləri və buqi-vuqi musiqisi ilə izah edə bilirdi. Tələbələr onu çox sevirdilər. Həmkarlarından biri hətta zarafatla deyirdi ki, universitet iki belə professora dözə bilməzdi — onların ikisi birlikdə əsl xaos yaradardı.

Bu qeyri-adi insanın adı Uilyam Montqomeri Makqovern idi.

O, 1897-ci ildə Nyu-Yorkda anadan olmuş, uşaqlığının və gəncliyinin mühüm hissəsini Yaponiyada keçirmiş, Şərq dinlərini öyrənmiş və Oksford Universitetində doktorluq dərəcəsi almışdı. İlk baxışdan, qarşıda onu sakit və uğurlu akademik karyera gözləyirdi. Ancaq Makqovern uzaq ölkələr haqqında kitablar oxumaqla kifayətlənmək istəmirdi. O, öyrəndiklərini öz gözləri ilə görməyə, təhlükəli macəraların içinə atılmağa üstünlük verirdi.

Tibetə gedən yol: alim yükdaşıyan qiyafəsində

1923-cü ildə Makqovern öz dövrünün ən cəsarətli səyahətlərindən birinə qərar verdi. O, əcnəbilərin girişinə ciddi məhdudiyyətlər qoyulan Tibetə, müqəddəs Lhasa şəhərinə getmək istəyirdi.

Həmin dövrdə Tibet hakimiyyəti xarici müdaxilələrdən ehtiyat edir, ölkəyə icazəsiz daxil olmağa çalışanları ciddi təhlükə gözləyirdi. Makqovernin ilk cəhdi uğursuz oldu: onu saxladılar və geri qayıtmasını tələb etdilər.

Başqa biri bu uğursuzluqdan sonra evinə dönər, təəssüratlarını elmi məqalələrə çevirərdi. Ancaq Makqovern təslim olmaq fikrində deyildi. O, Tibetə başqa yolla daxil olmaq qərarına gəldi: yerli sakinlərdən biri kimi görünməli idi.

Amerikalı alim dərisinin rəngini tündləşdirdi, yerli geyimlər geyindi və sadə yükdaşıyan qiyafəsində bir karvana qoşuldu. Beləliklə, Oksford diplomlu professor Himalay dağlarında başqalarının yüklərini daşımalı, hərəkətlərinə və davranışına nəzarət etməli, özünü ələ verməməyə çalışmalı idi.

Makqovern maskalanma məsələsini xeyli diqqətlə düşünmüşdü. Demək olar ki, hər şeyi nəzərə almışdı. Yalnız bir kiçik detalı unutmuşdu…

Bir gün yol gedərkən ehtiyacını ödəmək üçün kənara çəkildi. Lakin bunu uşaqlıqdan öyrəşdiyi qaydada — ayaq üstə edirdi.

Bu adi hərəkət onun bütün planını təhlükə altına saldı. Tibetli kişilərin adətən çömbələrək bu işi gördüyünü bilən yerli məmur yükdaşıyanın davranışından şübhələndi.

Vəziyyət getdikcə gərginləşirdi. Elə həmin anda Makqovernin tibetli yoldaşı Lxaten gözlənilmədən ona hücum etdi, qamçı ilə vurdu və işinə davam etməsini əmr etdi. Kənardan baxanlar üçün hər şey tamamilə təbii görünürdü: ağa tənbəllik edən xidmətçisini cəzalandırırdı.

Məmurun şübhələri dağıldı.

Beləliklə, gələcəyin məşhur səyyahı özünü ələ verməyə uşaqlıqdan qazandığı bir vərdiş üzündən az qala bütün ekspedisiyanı puça çıxaracaqdı.

Qadağan olunmuş şəhərə giriş

Himalay dağlarından keçid əsl əzab idi. Yüksək dağ aşırımları, şaxtalı hava, qar, xəstəliklər və hər an ifşa olunmaq təhlükəsi səyyahı müşayiət edirdi. Üstəlik, Tibet hakimiyyəti ölkəyə daxil olmağa çalışan şübhəli əcnəbi haqqında artıq məlumat almışdı.

Ancaq kimin ağlına gələrdi ki, savadlı amerikalı alimi cır-cındır geyinmiş yükdaşıyanların arasında axtarmaq lazımdır?

Nəhayət, Makqovern Lhasa şəhərinə çatdı. Qarşısında bir çox avropalı səyyahın görmək arzusunda olduğu mənzərə açıldı: möhtəşəm monastırlar, Potala sarayı, dini mərasimlər, rahiblər, zəvvarlar və tacirlər…

Onun inanılmaz planı baş tutmuşdu. Lakin səyyahın növbəti addımı özü üçün ciddi təhlükə yaratdı: Makqovern şəxsiyyətini Tibet hakimiyyətinə açıqlamaq qərarına gəldi.

Şəhərdə dərhal əcnəbi casus haqqında şayiələr yayıldı. Xüsusilə rahiblər baş verənlərə qəzəblənirdilər. Tezliklə qəzəbli izdiham onun qaldığı evin ətrafına toplandı. Daşlar atılır, təhdidlər səslənirdi.

Makqovern vəziyyətin nə qədər təhlükəli olduğunu başa düşdü. O, yenidən yerli geyimlərini əyninə aldı, hiss olunmadan evdən çıxdı və izdihama qarışdı. Şübhə doğurmamaq üçün guya baş verənlərə qəzəblənərək başqalarına qoşuldu, hətta özünün qaldığı evin pəncərəsinə daş da atdı.

Təsəvvür edin: bir neçə gün əvvəl həmin evdə yaşayan amerikalı alim indi qəzəbli kütləyə öz sığınacağını dağıtmaqda kömək edirdi!

Xoşbəxtlikdən, Tibet hakimiyyəti şəhər sakinlərindən daha təmkinli davrandı. Makqovern mühafizə altına alındı və faktiki olaraq fəxri əsirə çevrildi.

O, Lhasada təxminən altı həftə qaldı. Yerli məmurlarla ünsiyyət qurdu, adət-ənənələri və dini həyatı öyrəndi. Özünün iddiasına görə, hətta XIII Dalay-Lama ilə gizli görüş keçirməyə də nail olmuşdu.

Nəhayət, səyyaha ölkəni tərk etməyə icazə verildi.

Tibetdən Amazon cəngəlliklərinə

1924-cü ildə Makqovern “Tibetli qiyafəsində Lhasaya” adlı kitabını nəşr etdirdi. Əsər ona geniş şöhrət qazandırdı. Ancaq Tibet macərası onun üçün son deyildi. Makqovern yenə də sakit universitet həyatındansa, naməlum ölkələri və təhlükəli səyahətləri seçirdi.

Bu dəfə o, Cənubi Amerikaya, Amazon hövzəsini araşdırmaq üçün yollandı.

Makqovernin öz xatirələrində təsvir etdiyinə görə, ekspedisiya zamanı qayığına hücum edən təxminən səkkiz metr yarım uzunluğunda nəhəng anakondanı vurmaq məcburiyyətində qalmışdı. O, meymun əti yemiş, iri tüklü tırtılların dadına baxmış, yerli sakinlərin mərasimlərində iştirak etmişdi.

Lakin bu səyahət də itkisiz ötüşmədi. Ekspedisiya üzvlərindən biri boğularaq həyatını itirdi.

Makqovernin həyatında macəra ilə təhlükə həmişə yanaşı addımlayırdı. O, yalnız müşahidə aparan alim deyildi; özünü tanımadığı mühitin qaydalarına uyğunlaşdırmağa çalışan, bəzən həyatını riskə atan bir səyyah idi.

Dünən şübhəli casus, bu gün hərbi kəşfiyyat əməkdaşı

Makqovernin həyatındakı ən gözlənilməz dönüş İkinci Dünya müharibəsi illərində baş verdi.

Bir vaxtlar Tibetdə casusluqda şübhəli bilinən bu alim həqiqətən də ABŞ-ın hərbi kəşfiyyat fəaliyyəti ilə əlaqəli xidmətə cəlb olundu.

O, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ehtiyat xidmətinə qoşuldu. Yapon dilini bilməsi, Asiya mədəniyyətlərinə dərindən bələd olması hərbi baxımdan mühüm üstünlük idi. Makqovern hərbi əsirlərlə işləyir, Sakit okean bölgəsində kəşfiyyat fəaliyyətində iştirak edir, daha sonra Avropada da xidmət göstərirdi.

O, yüksək rütbəli amerikalı hərbçilər, eləcə də prezident Franklin Ruzvelt üçün nəzərdə tutulan məxfi hesabatların hazırlanmasında iştirak edirdi.

Ancaq hərbi forma da Makqoverni nümunəvi zabitə çevirə bilmədi. Onun qeyri-adi xarici görünüşü və intizama münasibəti əvvəlki kimi qalırdı.

Pipo, admiral və yanan şalvar

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sərt intizamı ilə tanınan admiralı Ernest Kinq Makqoverni heç də xoşlamırdı. Daha doğrusu, alimin səliqəsiz görünüşü və qəribə vərdişləri admiralı daim qıcıqlandırırdı.

Bir dəfə Makqovern küçədə ağzında piposu ilə gedərkən qarşıdan admiralın gəldiyini gördü. Hərbçini lazımi qaydada salamlamalı idi. O isə tələsik piposunu şalvarının cibinə soxdu və qüsursuz şəkildə salam verdi.

Problem onda idi ki, pipo hələ də közərirdi.

Bir qədər sonra onun şalvarı yanmağa başladı!

Makqovern sonralar bu hadisəni zarafatla xatırlayır, hərbi xidmət müddətində özünü daim hərbi tribunal qarşısında görməkdən qorxduğunu deyirdi.

Onun üçün hərbi intizama uyğunlaşmaq Himalay dağlarını aşmaqdan bəlkə də daha çətin idi.

Universitetə qayıdış və Makkartizmə qarşı etiraz

Müharibə başa çatdıqdan sonra Makqovern yenidən müəllimliyə qayıtdı. O, siyasi baxışlarında mühafizəkar olaraq qalırdı, lakin bu, akademik azadlıqların məhdudlaşdırılması ilə razılaşacağı demək deyildi.

ABŞ-da Makkartizm dövründə müəllimlərin siyasi baxışlarına nəzarətin gücləndirildiyi, universitetlərdə şübhəli hesab edilən fikirlərə qarşı təzyiqlərin artdığı bir vaxtda Makqovern bu cür müdaxilələrə sərt etiraz edirdi.

Universitet rəhbərliyi müəllimlərdən siyasi söhbətlər barədə yazılı hesabatlar tələb etməyə başlayanda professor qəzəbləndi və bu təşəbbüsü son dərəcə axmaq addım adlandırdı.

O, mühazirələrini davam etdirir, həmkarları ilə mübahisə edir, piposunu çəkir və tələbələrinin qarşısına həmişəki qeyri-adi görkəmində çıxırdı.

Onun üçün azad düşüncə, elmi müstəqillik və insanın özünəməxsusluğu zahiri qaydalardan daha vacib idi.

Sakit yaşamağa dözə bilməyən insan

Uilyam Montqomeri Makqovern 1964-cü ildə vəfat etdi. O, ömrü boyu adi insanın bəlkə də bir dəfə belə cəsarət etməyəcəyi işlərə girişmişdi: əcnəbilərin girişinə qapalı Tibetə yükdaşıyan qiyafəsində daxil olmuş, Amazon cəngəlliklərini araşdırmış, hərbi kəşfiyyat fəaliyyətində iştirak etmiş və ABŞ-ın ən qeyri-adi professorlarından birinə çevrilmişdi.

Gəncliyində tibetlilər onu casus hesab edirdilər. İllər sonra isə amerikalılar həqiqətən də onu kəşfiyyat fəaliyyəti ilə əlaqəli xidmətə cəlb etdilər.

Ancaq Makqoverni başa düşmək bəzən onun həmkarları üçün də çətin idi. Onlar qarşılarında kimin dayandığını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirdilər: görkəmli alim, macəra axtaran səyyah, intizama sığmayan qərib, yoxsa bütün həyatı boyu adi qaydalarla yaşamaqdan imtina edən insan?

Bəlkə də o, bunların hamısı idi.

Makqovernin həyat hekayəsi bir həqiqəti xatırladır: insanın biliyi ona dünyanı anlamağa kömək edir, amma bəzən məhz doymaq bilməyən marağı onu hamının getməyə qorxduğu yerlərə aparır.

Və elə insanlar var ki, onlar üçün ən böyük təhlükə naməlum ölkələr, keçilməz dağlar və ya düşmən kəşfiyyatı deyil — sadəcə, darıxdırıcı və sakit həyatdır.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az