1878-ci ildə İsveçrədə iki mühacir — taleyin müxtəlif sınaqlarından keçmiş iki insan qarşılaşdı. Onlardan biri 35 yaşını keçmiş knyaz, vaxtilə imperatorun pajı olmuş, coğrafiyaşünas və Avropanın ən məşhur anarxistlərindən biri Pyotr Kropotkin idi. Digəri isə ondan 14 yaş kiçik, həyatını öz prinsiplərinə uyğun qurmağa çalışan gənc qadın Sofiya Ananyeva-Rabinoviç.

Sofiya 1856-cı ildə Kiyevdə, yəhudi ailəsində anadan olmuşdu. Uşaqlığı Tomskda keçmiş, atası orada qızıl mədəninə sahib olmuşdu. Sonralar Sofiya İsveçrəyə gedərək Bern Universitetində biologiya üzrə təhsil almışdı.

1878-ci ilin oktyabrında onlar ailə qurdular. Sofiya hələ tələbə idi. Lakin bu evlilik sakit və qayğısız həyatın başlanğıcı olmadı. Qarşıda onları siyasi təqiblər, həbsxana, sürgün, inqilablar və ayrılıqlar gözləyirdi. Bütün bunlara baxmayaraq, onların münasibəti onilliklər boyu davam etdi.

### Həbsxana divarları arxasında başlayan mübarizə

Kropotkinin İsveçrədəki həyatı uzun çəkmədi. 1881-ci ildə Rusiya imperatoru II Aleksandrın öldürülməsindən sonra İsveçrə hakimiyyəti onu ölkədən çıxardı. Kropotkin və Sofiya Fransaya köçdülər.

Lakin Fransa da onlar üçün təhlükəsiz sığınacaq olmadı.

1882-ci il dekabrın 21-də, Sofiyanın qardaşının ölümündən cəmi bir neçə saat sonra Fransa polisi Kropotkini həbs etdi. Ona həyat yoldaşının yanında qalmağa, qardaşının dəfn mərasimində iştirak etməyə belə imkan vermədilər. Kropotkin Lion şəhərinə aparıldı və məhkəmə qarşısına çıxarıldı.

Məhkəmə onu beş il müddətinə Klervo həbsxanasına göndərdi.

Bu, Sofiya üçün ağır zərbə idi. Ancaq o, ümidsizliyə qapılmadı. Ərinin azadlığa buraxılması üçün mübarizəyə başladı, müxtəlif dairələrə müraciət etdi və Avropa ictimaiyyətinin diqqətini bu işə yönəltdi. Onun səyləri Qərb mətbuatının əhəmiyyətli bir hissəsində Kropotkinə qarşı rəğbətin yaranmasına kömək etdi.

Bir il sonra Sofiya həbsxananın yaxınlığında məskunlaşdı. Nəhayət, ərini hər gün görmək hüququ qazandı. Həbsxana divarları onların həyatını ayırsa da, münasibətlərini qıra bilmədi.

1886-cı ildə Kropotkin azadlığa buraxıldı. Ailə İngiltərəyə köçərək London yaxınlığında məskunlaşdı. 1887-ci ildə onların yeganə övladı — Aleksandra dünyaya gəldi.

Knyaz, alim və anarxist

Pyotr Kropotkin yalnız inqilabi fəaliyyəti ilə tanınmırdı. O, həm də ciddi elmi irs qoymuş coğrafiyaşünas və təbiətşünas idi.

1842-ci ildə Moskvada zadəgan ailəsində doğulan Kropotkin gəncliyində imperator sarayında xidmət etmiş, hərbi təhsil almışdı. Lakin sonradan saray həyatından uzaqlaşaraq elmi tədqiqatlara və ictimai problemlərin öyrənilməsinə yönəlmişdi.

Sibirdəki coğrafi tədqiqatları ona elmi nüfuz qazandırdı. Ancaq cəmiyyətdəki bərabərsizlik, yoxsulluq və dövlət hakimiyyətinin zorakı üsulları barədə düşüncələri onu inqilabi fəaliyyətə gətirib çıxardı.

Kropotkin anarxizmin əsas nəzəriyyəçilərindən biri oldu. O, insanların dövlətin məcburiyyəti olmadan, könüllü əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım əsasında təşkilatlanmasının mümkünlüyünü müdafiə edirdi. Onun fikrincə, qarşılıqlı yardım təkcə mənəvi prinsip deyil, canlıların və insan cəmiyyətlərinin inkişafında mühüm amildir.

Maraqlıdır ki, dövlət hakimiyyətini və məcburiyyəti tənqid edən bu insanın həyatında ən böyük dayaqlardan biri ailəsi, xüsusilə də həyat yoldaşı Sofiya oldu.

İnqilab arzusu və gerçəklik

1917-ci il inqilabından sonra Kropotkin və Sofiya Rusiyaya qayıtdılar. Uzun illər sürgündə yaşayan Kropotkin vətənində yeni bir həyatın başlanacağına ümid edirdi.

Lakin bolşeviklərin hakimiyyəti altında qurulan yeni siyasi sistem onun arzuladığı cəmiyyət deyildi. Kropotkin hakimiyyətin həddindən artıq mərkəzləşdirilməsini, siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılmasını və zorakı idarəçilik üsullarını tənqid edirdi.

1918-ci ilin mayında ər-arvad Moskva vilayətinin Dmitrov şəhərindəki kiçik taxta evdə məskunlaşdılar. Evin bağı və inəyi vardı. Bu sadə yaşayış yeri ömrünün böyük hissəsini siyasi mübarizələrdə keçirmiş alim üçün son sığınacağa çevrildi.

Kropotkin burada elmi və fəlsəfi işlərini davam etdirirdi. O, ömrünün son illərində «Etika» adlı əsəri üzərində çalışırdı, lakin kitabı tamamlaya bilmədi.

1921-ci il fevralın 8-də Pyotr Kropotkin pnevmoniyadan vəfat etdi.

Onun dəfn mərasimi də dövrün siyasi mənzərəsi baxımından diqqətəlayiq hadisəyə çevrildi. Təxminən 20 min insan Kropotkinlə vidalaşmaq üçün küçələrə çıxmışdı. Sofiya bolşevik hökumətinin dövlət dəfni təşkil etmək təklifindən imtina etdi və mərasimin təşkilini anarxistlərdən ibarət komitəyə həvalə etdi. Kropotkinin dəfn mərasimi yeni hakimiyyətə qarşı sərbəst şəkildə ifadə olunan ictimai narazılığın nadir nümunələrindən biri kimi də xatırlanır.

Ərinin xatirəsini qoruyan qadın

Kropotkinin ölümündən sonra Sofiyanın həyatında yeni bir mərhələ başladı. İndi onun qarşısında yalnız şəxsi kədəri ilə yaşamaq deyil, ərinin elmi və ədəbi irsini qorumaq vəzifəsi də vardı.

Sofiya ərinin xatirəsinə həsr olunmuş arxivin və muzeyin yaradılmasında iştirak etdi, onun əsərlərini və şəxsi əşyalarını qorumağa çalışdı. Sovet hakimiyyətinin rəsmi ideologiyası Kropotkinin anarxist baxışları ilə uyğun gəlməsə də, Sofiya onun irsini yaşatmaq üçün fəaliyyətini davam etdirdi.

O, 1941-ci il dekabrın 15-də Moskvada vəfat etdi. Sofiyanın həyatı ərinin ölümündən sonra da onun xatirəsinə xidmətlə keçdi. O, Moskvadakı Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn olundu.

Beləliklə, 1878-ci ildə başlayan bu evlilik 43 il davam etdi. Bu illərə siyasi təqiblər, həbsxana, sürgün, mühacirət, inqilab və nəhayət, vətənə qayıdış sığdı.

Kropotkin bütün hakimiyyət formalarını sorğulayan, azadlığı həyatının əsas prinsipi sayan bir anarxist idi. Ancaq onun öz həyatında azadlıq uğrunda mübarizədən də möhkəm bir dayaq vardı: Sofiyanın sədaqəti.

Bəzən tarixi şəxsiyyətləri onların yazdıqları əsərlər və söylədikləri fikirlər vasitəsilə tanıyırıq. Lakin insanın xarakterini, bəlkə də, ən yaxşı şəkildə onun yanında çətinliklərə sinə gərən insanlar göstərir.

Pyotr Kropotkinin hekayəsində Sofiya sadəcə böyük bir alimin həyat yoldaşı deyildi. O, həbsxana qapılarında mübarizə aparan, sürgündə onunla birlikdə yaşayan, inqilabdan sonra onunla vətənə qayıdan və ölümündən sonra irsini qoruyan bir qadın idi.

Kropotkin azad cəmiyyət arzusunda idi. Sofiya isə ona bütün bu illər ərzində bir insanın verə biləcəyi ən böyük azadlığı — yanında olmaq və öz yolu ilə yaşamaq imkanını verdi.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az