Qazaxıstan hakimiyyəti 2022-ci ilin martında ölkənin bütün siyasi sistemində genişmiqyaslı islahatlar paketi elan etdi. Əvvəlcə bir çox yerli və xarici analitiklər, politoloqlar açıqlamalarında bu siyasi islahatlara şübhə ilə yanaşmağa meylli idilər. Lakin bütün dünyanı şoka salan qanlı və faciəli hadisələrdən ötən 13 ay ərzində qazaxlar 30 ildir gözlədikləri dəyişiklikləri öz gözləri ilə görürlər.
KONKRET.az xəbər verir ki, Qazaxıstanın bir sıra şəhərlərində baş verən açıq iğtişaşlardan sonra da siyasi aksiyaların keçirilməsinin ölkədə növbəti partlayışla nəticələnəcəyi gözlənilirdi. Lakin Qazaxıstanın indiki hakimiyyəti keçmiş dövlət xadimlərinin təxminən otuz il ərzində itirdiyi vətəndaş etimadını qaytarmaq üçün əlindən gələn bütün addımları atmağa başladı. Qısa müddətdə Qazaxıstan cəmiyyəti 3 seçki kampaniyasından, (referendum, prezident seçkiləri və parlamentin yuxarı palatasının yenilənməsi) keçdi. Yuxarıda qeyd olunan bütün siyasi kampaniyalar sakit şəraitdə, tələblərə və qaydalara tam uyğunluqla aparıldı. Bu da təbii ki, açıq və ədalətli seçkilərin birbaşa sübutudur. 2022-ci ilin yanvar böhranından çıxan cəmiyyət yeni hakimiyyətə prezident seçkilərində və ya referendumda növbəti saxtakarlığı bağışlaya bilməzdi. İndi qarşıdan dördüncü seçki kampaniyası – parlamentin aşağı palatasına növbədənkənar seçkilər gəlir ki, bu da inkişaf etmiş siyasi sistemə və fikir plüralizminə malik ölkə üçün yeni tarixi kontekstin formalaşmasında yekun mərhələ olacaq. Partiyaların qeydiyyat həddinin aşağı salınması, majoritar səsvermə sisteminin dirçəldilməsi ölkənin bütün səviyyələrdə siyasi isteblişmentinin yenilənməsinə, vətəndaşların fəallığının və rəqabət qabiliyyətinin artmasına ciddi təsir göstərəcək. Ən əsası isə Qazaxıstan hakimiyyətinin bir sıra əsas məsələlərin həllində super-prezident idarəetmə sistemindən parlamentin üstünlüyünə doğru irəliləməsi dövlət başçısının bir vaxtlar ölkənin əsas partiyasının rəhbərliyindən imtinası ilə nəticələndi.
Heç kimə sirr deyil ki, Qazaxıstanın indiki reallıqlarında siyasi sistemin yenilənməsi, ilk növbədə, cəmiyyətin fəal siyasi-ictimai həyatına sosial problemlərin təbəqəsinin təkmilləşdirilməsi üçün yeni simaların və səmərəli ideyaların cəlb edilməsini şərtləndirir. Nəticədə həm yerli, həm də mərkəzdə dövlət qurumlarının tərkibində əhəmiyyətli dərəcədə yenilənmə baş verir. Ali dövlət idarəetmə orqanının tərkibini və hər şeydən əvvəl onun qanunvericilik hissəsini yeniləmədən ölkənin siyasi sistemində islahatlara başlamaq mümkün deyil. Qazaxıstanın yeni hakimiyyətinin öz xalqına münasibətdə dürüstlüyünün bariz nümunəsi bütün səviyyələrdə növbədənkənar seçkilərin keçirilməsində özünü göstərir. Qeydə alınmış namizədlərin və partiyaların sayının artması, qeydiyyat üçün eyni şəraitin təmin edilməsi, seçki kampaniyasının aparılması ictimai-siyasi həyatın intibahının ümumi mənzərəsini yaradır. Bütün səviyyələrdə növbədənkənar seçkilərdə iştirak cəmiyyətin itirilmiş etimadını bərpa etmək kursunu müəyyənləşdirən Qazaxıstan hakimiyyətinin özü üçün dürüstlük sınağıdır. Üstəlik, namizədlər və partiyalar arasında real rəqabət mühitinin yaradılması bütövlükdə dövlətçilikdə səmərəli islahatların davam etdirilməsi üçün cəmiyyətin açıqlığının təminatına çevrilir. İndi regionların sakinləri nəinki respublika, hətta yerli səviyyədə hakimiyyətin qanunvericilik qolunda öz nümayəndələrini tanıyırlar. Çünki siyasi mənzərə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib və bu, ictimai əhval-ruhiyyənin və dövlətin yeni Qazaxıstan üsulu ilə qurulması ilə müşayiət olunacaq. Bunun siyasi islahatların sürətləndirilməsi və xüsusilə növbədənkənar parlament seçkiləri olmadan baş verməsi mümkün deyil. Yeni parlament seçkilərinin keçirilməsi cəmiyyətin müxtəlif qruplarını təmsil edən güclü çoxpartiyalı siyasi sistemə malik demokratik cəmiyyətin inkişafı yolunda ilk addımdır.
Hazırda Qazaxıstanda sosial şəbəkələrin səthi monitorinqi belə deməyə əsas verir ki, cəmiyyət, birpartiyalı hegemonluğun mövcud olduğu dövrlə müqayisədə siyasi baxışların çoxqütblülüyünü geri qaytarır. Cəmiyyətin aşkarlığı və açıqlığı Qazaxıstanda dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə səbəb olur. Məclisdə yeni simaların meydana çıxması fərqli ideyaların həyata keçirilməsinə gətirib çıxaracaq. Qazaxıstanın indiki hakimiyyət orqanları məhz buna can atırlar, dövlət idarəçiliyi institutlarının seçiciliyinin formalaşması və daha da inkişafı üçün hər cür şəraitin yaradılmasına çalışırlar. Hazırkı seçkilər çoxlu sayda qeydə alınmış müstəqil namizədlərlə seçilir ki, bu da cəmiyyətin demokratikləşməsinin təkzibolunmaz sübutudur. 2004-cü ildə ləğv edilmiş fərdi dairələr üzrə majoritar seçki sisteminin bərpası namizədlər arasında real rəqabət yaradır. Qeydə alınan namizədlər arasında mövcud hakimiyyətin müəyyən əməllərini açıq və birmənalı şəkildə tənqid edənlər də az deyil. Bu, siyasi baxışlarından və fikirlərindən asılı olmayaraq bütün namizədlərin irəli sürülməsi və qeydiyyata alınması üçün maneələrin olmadığının daha bir sübutudur. Vizual fikir plüralizmi, hakimiyyətin açıqlığı tədricən Qazaxıstanın gündəlik reallığına çevrilir. Yəni siyasi islahatlar sadəcə növbəti bəyannamə deyil, hakimiyyətin həyata keçirdiyi vəzifə və öhdəliklərdir.
Müşviq Tofiqoğlu,
KONKRET.az