Tarix yalnız diplomatik masalar arxasında imzalanan sazişlərdən ibarət deyil. Bəzən onun gedişini qaranlıq otaqlarda verilən cəsarətli qərarlar, gizli əməliyyatlar və böyük risklər bahasına atılan addımlar dəyişir.
1990-cı illərin əvvəllərində Mərkəzi Avropanın qəlbində, minarələrin və kilsə zənglərinin əsrlər boyu yanaşı səsləndiyi Bosniya və Herseqovinada bəşəriyyət tarixinin ən qanlı faciələrindən biri yaşanırdı.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının keçmiş Yuqoslaviya ərazisinə tətbiq etdiyi silah embarqosu zahirən bütün tərəflərə şamil olunurdu. Lakin reallıq tamamilə fərqli idi. Əllərində keçmiş Yuqoslaviya ordusunun nəhəng hərbi arsenalı və ağır silahları olan serb qüvvələri bu qərardan ciddi zərər görmürdü. Əvəzində öz torpağını, ailəsini və dövlətini qorumağa çalışan bosniyalı müsəlmanlar faktiki olaraq müdafiəsiz vəziyyətə salınmışdılar.
Sarayevo günlərlə, aylarla mühasirədə qaldı. Şəhərə yağdırılan mərmilər, snayper güllələri, dağıdılan evlər, yetim qalan uşaqlar və gözüyaşlı analar dünyanın gözü qarşısında baş verirdi. Beynəlxalq ictimaiyyət isə bu faciəni dayandırmaqda aciz görünürdü.
Məhz belə bir mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Pakistanın Kəşfiyyat İdarəsinin (ISI) o zamankı rəhbəri, general Cavid Nasir ön plana çıxdı.
1992–1993-cü illərdə Pakistanın Kəşfiyyat İdarəsinə rəhbərlik edən general Cavid Nasir BMT-nin silah embarqosuna baxmayaraq, Bosniyadakı müsəlmanların müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək məqsədilə gizli silah tədarükü əməliyyatının təşkilində mühüm rol oynadı.
Bu əməliyyatın arxasında Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə dəstəyinin dayandığı bildirilir. Pakistanın yük təyyarələri vasitəsilə Türkiyə və İranın hava məkanından istifadə edilməklə Bosniyaya silah və hərbi sursat çatdırılması üçün gizli hava dəhlizinin yaradıldığı iddia olunur.
Həmin daşımalar arasında serb tanklarına qarşı istifadə edilə bilən BGM-71 TOW tipli tank əleyhinə raket komplekslərinin və digər hərbi sursatların da olduğu qeyd edilir. Bu silahların Bosniya müdafiəçilərinin hərbi imkanlarını artırdığı və müharibənin gedişinə təsir göstərdiyi bildirilir.
Pakistanın mövqeyi təkcə gizli əməliyyatlarla məhdudlaşmırdı. 1995-ci ilin iyulunda Cenevrədə keçirilən İslam Konfransı Təşkilatının toplantısında Pakistan nümayəndələri BMT-nin silah embarqosunun bosniyalı müsəlmanların müdafiə hüququnu məhdudlaşdırdığını açıq şəkildə bəyan etmişdilər.
Maraqlı məqamlardan biri də budur ki, Pakistan eyni zamanda BMT-nin Bosniyadakı sülhməramlı qüvvələrinə ən böyük hərbi kontingent göndərən ölkələrdən biri idi. Bu fakt İslamabadın Bosniya böhranında həm diplomatik, həm də hərbi baxımdan fəal iştirakını göstərirdi.
İllər sonra, 2002-ci ildə Britaniya mətbuatında barəsində yayılan ittihamlara qarşı hüquqi mübarizəyə başlayan general Cavid Nasirin adı yenidən gündəmə gəldi. Onun məhkəmə prosesləri ilə bağlı müdafiə mövqeyində Bosniyaya silah tədarükü məsələsi də xüsusi yer tuturdu.
Nasirə aid edilən açıqlamalarda bildirilirdi ki, BMT-nin qadağalarına baxmayaraq, Bosniya müdafiəçilərinə tank əleyhinə raketlər və digər silahların çatdırılmasına nail olub. Onun fikrincə, bu addımlar mühasirədə olan bosniyalıların müdafiə imkanlarını gücləndirmiş və Qərbin, xüsusilə də ABŞ-ın ciddi narazılığına səbəb olmuşdu.
Bu iddialar Qərb dairələrində Pakistanın Bosniya müharibəsindəki roluna dair müzakirələri daha da alovlandırdı.
Bosniyada baş verən qətliamların və etnik təmizləmələrin qarşısını ala bilməyən beynəlxalq sistemin fonunda silah embarqosunun müdafiəsiz əhalinin vəziyyətini daha da ağırlaşdırması ciddi suallar doğururdu. Bir tərəfdə ağır silahlarla təchiz olunmuş serb qüvvələri, digər tərəfdə isə özünü müdafiə etmək üçün silah axtaran bosniyalılar dayanmışdı.
General Cavid Nasirin fəaliyyəti də məhz bu ziddiyyətli mənzərənin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Onun adı sonrakı illərdə keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalının (ICTY) diqqət mərkəzinə də düşmüşdü. Müxtəlif mənbələrdə 2011-ci ildə Pakistanın keçmiş kəşfiyyat rəhbərinin Bosniyaya silah tədarükü ilə bağlı fəaliyyətinə görə Laheydə ifadə verməsi və ya tribunal qarşısına çıxarılması məsələsinin gündəmə gəldiyi bildirilir.
Pakistan tərəfi isə onun ölkədən çıxarılmasına razılıq verməmişdi. Generalın səhhətində ciddi problemlərin olduğu, avtomobil qəzasından sonra yaddaşını itirdiyi barədə məlumatlar da yayılmışdı.
Cavid Nasir 2024-cü ildə, 87 yaşında vəfat etdi. Onun həyatı və fəaliyyəti Pakistanın Bosniya müharibəsində oynadığı rolun müzakirə olunan səhifələrindən biri kimi tarixdə qaldı.
Bu gün Sarayevonun küçələrində, şəhərin şəhidliklərə çevrilmiş qəbiristanlıqlarında, müharibədə yaxınlarını itirmiş anaların xatirələrində Bosniyanın ağır günlərini yada salan çoxsaylı hekayələr yaşayır.
Pakistanın 1998-ci ildə istehsal etdiyi və hərbçilərin həyatından bəhs edən məşhur “Alpha Bravo Charlie” serialı da ölkədə hərbi xidmət, fədakarlıq və Bosniya müharibəsi ilə bağlı xatirələrin ictimai yaddaşda yaşamasına töhfə verən ekran əsərlərindən biri hesab olunur.
Cavid Nasirin fəaliyyəti haqqında yayılan məlumatlar və ona verilən qiymətlər birmənalı olmasa da, bir həqiqət mübahisəsizdir: Bosniya müharibəsi zamanı beynəlxalq silah embarqosunun yaratdığı ədalətsizlik bu gün də tarixçilərin və siyasətçilərin müzakirə etdiyi məsələlərdəndir.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
Abdülhamid Doğan