1349-cu ildə İngiltərə kralı III Eduard işsizliyə qarşı mübarizə adı altında tarixə düşən sərt qanunlardan birini qəbul etdi. Avropanı bürüyən və əhalinin təxminən 35 faizinin həyatına son qoyduğu taun epidemiyası kəskin işçi qüvvəsi çatışmazlığı yaratmışdı. Paradoksal görünsə də, insanların kütləvi şəkildə öldüyü bir dövrdə sağ qalanların əmək haqqı uğrunda mübarizəsi hakimiyyətin əsas problemlərindən birinə çevrilmişdi. Buna cavab olaraq kral 1349-cu ildə “Əməkçilər haqqında fərman”ı (Ordinance of Labourers) imzaladı. Sənəd 60 yaşdan aşağı, işləməyə qadir olan kişi və qadınları əvvəlcədən müəyyən edilmiş əmək haqqı müqabilində işləməyə məcbur edir, işdən imtina edənləri isə həbs cəzası ilə hədələyirdi.

Orta əsrlər insanının dünyagörüşündə məşğuliyyətsiz qalmaq sadəcə iqtisadi problem deyildi. Bu, həm də ilahi qaydanın pozulması kimi qəbul edilirdi. Bibliyanın “Yaradılış” kitabında Adəmin çörəyini alnının təri ilə qazanmalı olduğu bildirilirdi. Hər kəsin cəmiyyətdə müəyyən yeri və vəzifəsi olduğuna inanılan bir dövrdə işləməyən insan sosial və mənəvi baxımdan şübhəli şəxsə çevrilirdi. Feodal cəmiyyəti müasir mənada əmək bazarını tanımırdı. Buna görə də istər öz istəyilə, istərsə də məcburən işsiz qalan şəxs tənbəllikdən tutmuş üsyankarlığa qədər müxtəlif günahlarda ittiham oluna bilərdi.

Teoloji düşüncəyə görə, əmək mənəvi tənəzzülün qarşısını alan vasitə idi. Boş keçən hər saat Tanrının insana bəxş etdiyi vaxtın israfı sayılırdı. Beləliklə, dövlət və kilsə insanın nə vaxt işləməli, nə vaxt dincəlməli olduğunu müəyyənləşdirən qaydalar sistemi formalaşdırmışdı.

Cəmiyyətin üç təbəqəsi və əməyə münasibət

Orta əsrlərdə əməyə münasibətin intellektual əsaslarından biri cəmiyyətin üç təbəqəyə bölünməsi ideyası idi. X–XI əsrlərdə yaşamış Lanlı Adalberon və Eynşamlı Elfrik kimi müəlliflər cəmiyyəti üç qrupa ayırırdılar: dua edənlər — “oratores”, döyüşənlər — “bellatores” və işləyənlər — “laboratores”.

Bu bölgüyə əsasən, hər təbəqənin öz vəzifəsi vardı və cəmiyyətin sabitliyi onların öz funksiyalarını yerinə yetirməsindən asılı idi. Əməkçi təbəqə ərzaq istehsal etməli, digər təbəqələrin mövcudluğunu təmin etməli idi.

XIII əsrdə yaşamış fransiskan ilahiyyatçısı Bonaventura əməyi xidmət xarakterli, zəruri və zövqverici fəaliyyətlərə ayırırdı. Müqəddəs Benediktin monastır qaydalarında isə tənbəllik “ruhun düşməni” adlandırılır, fiziki əməyin dua ilə növbələşdirilməsi tövsiyə olunurdu.

Həvari Pavelə aid edilən “Kim işləmək istəmirsə, yemək də yeməsin” fikri də sonralar əmək intizamının əsaslandırılmasında mühüm rol oynadı. Beləliklə, işləmək yalnız dolanışıq vasitəsi deyil, həm də mənəvi borc hesab edilirdi.

Lakin bu sistemin maraqlı ziddiyyətləri də vardı. Kilsə və dövlət bazar günləri, eləcə də dini bayramlarda işləməyi qadağan edə bilirdi. Qreqorian hüquq ənənəsində və orta əsr dini mətnlərində çoxsaylı bayram günləri nəzərdə tutulurdu. İngiltərədə də müəyyən dövrlərdə dini bayramların sayı kifayət qədər çox idi. Bazar günləri ilə birlikdə bu günlər bəzi hesablamalara görə ildə 100 gündən artıq işsiz qalmaqla nəticələnə bilərdi.

Deməli, məsələ insanın ümumiyyətlə işləməməsi deyil, nə vaxt və hansı səbəbdən işləməməsi idi. İstirahət dini qaydalarla əsaslandırıldıqda qəbul edilirdi, şəxsi seçimə çevrildikdə isə şübhə doğururdu.

Bəzi tarixi mənbələrdə dini bayram günündə paltar yuduqlarına görə cəzalandırılan qadınlar haqqında da məlumatlar var. Bununla belə, belə konkret hadisələrə dair məlumatları ayrıca ilkin mənbələrlə yoxlamaq vacibdir.

XIV əsrə doğru tənbəllik günahı – “acedia” – getdikcə daha çox ictimai nizamın pozulması ilə əlaqələndirilirdi. İngilis dominikanı Con Bromyard özünün “Summa praedicantium” əsərində tənbəlliyə qarşı sərt dini mövqeyi müdafiə edirdi. Bu düşüncə tərzində insanın dincəlmək hüququ ilə başqalarının hesabına yaşamaq arasında kəskin fərq qoyulurdu. Lakin praktikada həmin sərhəd çox vaxt yoxsulların zərərinə müəyyən edilirdi.

Kənd yerlərində gizli işsizlik

Orta əsrlərdə Avropa əhalisinin böyük əksəriyyəti kəndlərdə yaşayırdı. Buna görə də işsizlik müasir dövrdəki kimi yalnız iş axtaran, lakin iş tapa bilməyən insanlarla məhdudlaşmırdı. Kənd həyatında o, çox vaxt mövsümi və gizli xarakter daşıyırdı.

İlin əsas hissəsi kənd təsərrüfatı işlərinin ritminə uyğun qurulurdu. Əkin, biçin və məhsul yığımı zamanı işçi qüvvəsinə tələbat artır, qış aylarında isə xeyli azalırdı. Bu dövrlərdə işləməyə hazır olan, lakin iş tapa bilməyən kəndlilər faktiki olaraq gizli işsizliklə üzləşirdilər.

XIII əsrdə əhalinin artması və torpaq sahələrinin bölünərək kiçilməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. Təxminən beş hektara yaxın torpaq sahəsi bəzi ailələrin dolanışığını təmin edə bilsə də, torpaq bütün ailə üzvlərinə çatmırdı. Ailənin kiçik övladları çox vaxt torpaqsız muzdurlara çevrilir, başqalarının təsərrüfatlarında iş axtarırdılar.

Dolamaq üçün kəndlilər əlavə məşğuliyyətlərə üz tuturdular. Səbət hörmək, torf toplamaq, yun əyirmək və kömür hazırlamaq belə fəaliyyətlərə daxil idi. Lakin əlavə qazanc imkanları məhdud olduğundan, məhsuldarlığın aşağı düşdüyü illərdə bu işlər ailələri aclıqdan xilas etməyə kifayət etmirdi.

Kənd muzdurlarının maddi vəziyyəti də sabit deyildi. XIII əsrdə gündəlik fəhlənin qazancı təxminən 1,5–2,5 pens, qadınların və uşaqların qazancı isə bəzi işlərdə təxminən 1 pens ola bilərdi. Bu rəqəmlər işin növündən, bölgədən və mövsümdən asılı olaraq dəyişirdi.

Əmək haqqı günün uzunluğuna və mövsümə də bağlı idi. Məsələn, 1222-ci ildə Vinçester qalasının tikintisində çalışan daşyonanların gündəlik qazancının sentyabrda 4 pens, oktyabrda 3,5 pens, noyabrda isə 2,5 pens olduğu göstərilir. Günlər qısaldıqca iş vaxtı azalır, əmək haqqı da aşağı düşürdü.

İş tapa bilməyən kəndlilər başqa yerlərə üz tutmağa məcbur olurdular. Lakin təhkimli kəndlilər üçün köçmək asan deyildi. Onlar torpaq sahibindən asılı vəziyyətdə yaşayır, bəzi hallarda başqa yerə getmək və ya feodal öhdəliklərindən azad olmaq üçün ödəniş etməli olurdular. Bundan əlavə, kəndli öldükdə onun ən yaxşı heyvanının torpaq sahibinə verilməsi kimi feodal öhdəlikləri də mövcud idi.

Belə şəraitdə işini itirən torpaqsız kəndli ağır seçim qarşısında qalırdı: feodal asılılığını qəbul etmək, başqa yerdə dolanışıq axtarmaq və ya avara həyatı sürmək.

Şəhərlər xilas yolu idimi?

Orta əsr şəhərləri kənddən qaçan insanlar üçün müəyyən imkanlar yaradırdı. İngiltərədə geniş yayılmış hüquqi ənənəyə görə, bəzi şəhərlərdə bir il bir gün yaşayan təhkimli şəxs azadlıq əldə edə bilərdi. Lakin bu qaydanın tətbiqi şəhərin hüquqi statusundan və konkret şəraitdən asılı idi.

Paris, Gent, Florensiya, Brügge və London kimi şəhərlərin böyüməsi yeni iş yerləri yaratsa da, şəhər həyatı hamı üçün firavanlıq vəd etmirdi. Sənətkar birlikləri — sexlər — peşəyə girişə, istehsala və rəqabətə ciddi nəzarət edirdilər. Usta olmaq üçün uzun müddət şagirdlik keçmək, təcrübə toplamaq və müəyyən tələblərə cavab vermək lazım gəlirdi.

Ən aşağı təbəqədə şagirdlər, usta köməkçiləri və gündəlik fəhlələr dayanırdılar. Onların çoxunun öz emalatxanası yox idi və dolanışıqları gündəlik iş tapmalarından asılı olurdu.

1292-ci ilə aid Paris vergi reyestri şəhər əhalisinin sosial və peşə quruluşu haqqında məlumat verir. Sonrakı illərdə bəzi sənətkar qruplarının işçi qüvvəsinin həddindən artıq artmasından şikayət etməsi də əmək bazarında rəqabətin güclü olduğunu göstərir. İş axtaranların sayı çoxaldıqda onların bir hissəsi günlərlə işsiz qala bilirdi.

Hər səhər şəhərlərdə yüzlərlə insanın iş ümidi ilə müəyyən yerlərdə toplaşması təsəvvür edilə bilər. Onlar yük daşımaq, tikintidə işləmək və ya başqa gündəlik işlər görmək üçün işə götürülməyi gözləyirdilər. Bir günlük qazanc əldə etmək mümkün olsa belə, sabah yenidən iş axtarmaq lazım gəlirdi.

Beləliklə, şəhər kənddən qaçış yolu olsa da, yoxsulluqdan tam xilas olmaq demək deyildi.

Yoxsulluq: mərhəmət, yoxsa şübhə obyekti?

Orta əsrlərdə yoxsullara münasibət ziddiyyətli idi. Xristian düşüncəsində yoxsula yardım etmək xeyirxahlıq və mənəvi savab sayılırdı. Eyni zamanda, yoxsulların hamısı eyni kateqoriyaya aid edilmirdi.

Bir qrup insan xəstəlik, əlillik, qocalıq və ya başqa səbəblərdən işləmək imkanını itirmişdi. Digərləri isə torpağını, əmlakını və dolanışıq mənbəyini itirdiyinə görə yoxsullaşmışdı. Sağlam, işləməyə qadir, lakin işsiz qalan insanlar isə bəzən şübhə ilə qarşılanırdı.

Kilsə hüququnda qonaqpərvərlik və xeyriyyəçilik anlayışları fərqləndirilirdi. Qonaqpərvərlik yolçulara və ehtiyac içində olanlara qapı açmağı nəzərdə tuturdu. Xeyriyyəçilik isə bəzi hallarda yardımın daha çox kimə verilməli olduğu barədə seçim etməyi ehtiva edirdi.

Bu yanaşmalar arasında fikir ayrılıqları da vardı. Bəzi dini müəlliflər yardımın ehtiyaca görə bölüşdürülməsini müdafiə edir, digərləri isə yoxsula yardımın həddindən artıq şərtləndirilməsinə qarşı çıxırdılar.

Bununla belə, saxta dilənçilik barədə şübhələr də mövcud idi. XIII əsrdə yaşamış ilahiyyatçı Tomas Çobhamlı bəzi dilənçilərin mərhəmət qazanmaq üçün əlilliklərini saxtalaşdırdıqlarını iddia edirdi. Belə nümunələr yoxsulluğun təkcə sosial problem deyil, həm də mənəvi mühakimə mövzusu olduğunu göstərir.

Bəzi hüquqi və siyasi düşüncə ənənələrində yoxsulluq dövlət vəzifələrini tutmaq üçün də maneə hesab edilirdi. Maddi ehtiyac içində olan insanın rüşvətə və xəyanətə daha meyilli ola biləcəyi barədə fikirlər irəli sürülürdü. Bu yanaşma yoxsulların cəmiyyətin siyasi həyatından kənarda qalmasını daha da gücləndirirdi.

Kilsə və xeyriyyəçilik sistemi

Orta əsrlərdə sosial yardımın əsas mərkəzlərindən biri monastırlar idi. Benediktin monastırlarında yoxsullara ərzaq paylayan xüsusi bölmələr fəaliyyət göstərirdi. Bəzi varlı şəxslər isə monastırlara vəsait verərək ömürlük təminat əldə edirdilər.

Klüni monastırında yoxsullara yardım dini həyatın mühüm hissəsi sayılırdı. Müəyyən mərasimlər zamanı rahiblər yoxsulların ayaqlarını yuyur və onlara yemək verirdilər. Bu mərasimlər həm xeyriyyəçilik, həm də dini təvazökarlığın rəmzi idi.

Şəhərlərdə də yardım müəssisələri yaradılırdı. Parisdəki Otel-Dö xəstəxanası xəstələrə və yoxsullara xidmət göstərirdi. Fransa kralı IX Lüdovik kor insanlar üçün Quinze-Vingts adlı müəssisəni təsis etmişdi. Florensiyada bəzi xeyriyyə qardaşlıqları maddi çətinlik içində yaşayan ailələrə dəstək verirdi.

Niderlandda beginlər, Lombardiyada isə humiliatlar kimi dini icmalar yoxsullara və yaşlılara yardım edirdilər. İberiya yarımadasının bəzi bölgələrində yerli icmalar ehtiyac içində olanlara ərzaq, geyim və yataq dəstləri paylayırdılar.

Lakin bu sistemin imkanları məhdud idi. Yardım çox vaxt yerli sakinlərə, xəstələrə, qocalara və işləmək qabiliyyətini itirmiş insanlara yönəlirdi. Sağlam, lakin işsiz qalan və başqa şəhərə gələn bir insanın dəstək alacağına zəmanət yox idi.

Başqa sözlə, xeyriyyəçilik yoxsulluğun ən ağır nəticələrini müəyyən dərəcədə yüngülləşdirsə də, hamını əhatə edən sosial müdafiə sistemi deyildi.

Qara ölüm: işçi qüvvəsi çatışmazlığı və yeni qanunlar

1347–1350-ci illərdə Avropanı bürüyən Qara ölüm epidemiyası iqtisadi münasibətləri kökündən dəyişdirdi. Müxtəlif hesablamalara görə, qitənin əhalisinin təxminən 35–50 faizi həyatını itirdi. İşçi qüvvəsinin kəskin azalması kənd təsərrüfatında, tikintidə və sənətkarlıqda ciddi çatışmazlıq yaratdı.

İşçi tapmaq çətinləşdikcə sağ qalan fəhlələrin mövqeyi gücləndi. Onlar daha yüksək əmək haqqı tələb edə, əvvəlki şərtlərlə işləməkdən imtina edə və daha sərfəli iş axtarmaq üçün başqa yerlərə gedə bilirdilər. Bəzi torpaq sahibləri işçi cəlb etmək üçün muzdları artırmağa, icarə haqlarını azaltmağa məcbur qalırdılar.

Hakimiyyət və torpaq sahibləri isə bu dəyişiklikləri mövcud sosial nizam üçün təhlükə kimi görürdülər. Onların məqsədi əmək haqqının epidemiyadan əvvəlki səviyyədə saxlanması və işçilərin özləri üçün daha əlverişli şərtlər diktə etməsinin qarşısının alınması idi.

İngiltərədə 1349-cu ildə qəbul edilən «Əməkçilər haqqında fərman» və 1351-ci il «Əməkçilər haqqında statut»u bu siyasətin əsas nümunələridir. Qanunlar əmək haqqının əvvəlki səviyyələrə yaxın saxlanmasını, işləməyə qadir insanların əsaslı səbəb olmadan işdən imtina etməməsini nəzərdə tuturdu.

Oxşar tədbirlər Avropanın başqa bölgələrində də tətbiq edildi. Fransa, Kastiliya, Araqon, Kataloniya və Portuqaliyada əmək münasibətlərini sərt qaydalarla tənzimləməyə çalışan qərarlar qəbul olundu. Lakin bu qanunların məzmunu və cəzaların növü bölgələrə görə fərqlənirdi.

Beləliklə, Qara ölüm təkcə böyük demoqrafik fəlakət olmadı. O, əmək bazarında qüvvələr nisbətini dəyişdirdi və dövlətin işçinin davranışına müdaxiləsini gücləndirdi. İşçi qüvvəsinin azaldığı şəraitdə əmək haqqının bazar tələbi ilə yüksəlməsinə imkan verməmək hakimiyyətin əsas məqsədlərindən birinə çevrildi.

İşsiz insan necə “avara”ya çevrildi?

Əmək münasibətlərinə dair sərt qanunlar yeni sosial kateqoriyanın — avaranın, yəni sabit yaşayış yeri və ya tanınmış himayədarı olmayan insanın — daha çox təqib edilməsinə yol açdı.

Əvvəllər yoxsul insan xristian mərhəmətinin ünvanı kimi qəbul edilə bilərdi. Sonralar isə işləməyən, yaşayış yerini dəyişən və özünü müəyyən bir ağaya və ya işə bağlamayan şəxs ictimai asayiş üçün təhlükə sayılmağa başladı.

İngiltərədə 1349-cu ildən sonra qəbul edilən müxtəlif qanunlar işçilərin əmək haqqını, hərəkət azadlığını və işdən imtina imkanlarını məhdudlaşdırdı. Sonrakı əsrlərdə avaralıqla mübarizə tədbirləri daha da sərtləşdi. Bəzi dövrlərdə şallaqlama, həbs və digər fiziki cəzalar tətbiq edilirdi.

Dini və ədəbi əsərlərdə də əmək intizamı təbliğ olunurdu. Uilyam Lenqlendin «Piers Plowman» əsərində və Con Qoverin yaradıcılığında əmək, əxlaq və ictimai məsuliyyət məsələləri mühüm yer tuturdu. Bəzi müəlliflər işləməkdən yayınan insanları cəmiyyətin rifahına zərər vuran şəxslər kimi təsvir edirdilər.

Nəticədə işsizlik təkcə gəlir itkisi kimi deyil, insanın mənəvi keyfiyyətləri və cəmiyyətə sədaqəti barədə hökm çıxarmaq üçün əsas kimi istifadə edilirdi. Əmək qanunlarını tətbiq edən məhkəmələr də bu nəzarət mexanizminin mühüm hissəsinə çevrilmişdi.

İşsizliyin insan həyatına təsiri

Orta əsrlərdə işini itirmək çox vaxt yalnız maddi çətinlik demək deyildi. Gəlirin olmaması ərzağa çıxışı məhdudlaşdırır, qidalanmanı pisləşdirir və xəstəliklər qarşısında insanı daha müdafiəsiz vəziyyətə salırdı.

Qış aylarında qida rasionunun kasadlaşması və təzə məhsulların çatışmazlığı müxtəlif sağlamlıq problemlərini ağırlaşdıra bilərdi. Uzunmüddətli yoxsulluq xüsusilə uşaqların və yaşlıların həyatına mənfi təsir göstərirdi. Xəstəlik və əmək qabiliyyətinin itirilməsi isə insanı daha da yoxsullaşdıran qapalı dövrə yaradırdı.

İşsizlik ailə qurmaq imkanlarına da təsir edirdi. Ailə saxlamaq üçün torpaq, gəlir və ya sabit məşğulluq lazım olduğundan, bəzi kişilər evliliyi təxirə salırdılar. Lakin nikah yaşına dair göstəricilər bölgələr və sosial təbəqələr üzrə fərqlənirdi.

Qadınlar xüsusilə həssas vəziyyətdə idilər. Bir çox sahədə onların əmək haqqı kişilərin qazancından aşağı olurdu. Ərini itirən qadın həm ailənin dolanışığını təmin etməli, həm də məhdud məşğulluq imkanları ilə mübarizə aparmalı olurdu. Bəzi peşələrdə qadınların müstəqil fəaliyyət göstərməsinə maneələr yaradılırdı.

Aclıq illərində borc almaq da kəndliləri ağır vəziyyətə salırdı. 1315–1317-ci illərdə baş verən Böyük aclıq dövründə ərzaq qıtlığı və iqtisadi çətinliklər bir çox ailənin borclanmasını artırdı. Yüksək faizlə alınan borclar bəzən kəndlinin əmlakını itirməsi ilə nəticələnirdi.

Belə şəraitdə yoxsulluq nəsildən-nəslə ötürülə bilən sosial problemə çevrilirdi.

1381-ci il kəndli üsyanı: “Adəm torpağı belləyəndə zadəgan kim idi?”

Əmək və vergi öhdəliklərinin ağırlaşması, təhkimçilik münasibətləri və sərbəst hərəkət imkanlarının məhdudlaşdırılması İngiltərədə narazılığı artırdı. 1381-ci ildə ölkədə böyük kəndli üsyanı baş verdi. Üsyanın əsas simalarından biri Uot Tayler, onun ideoloji simalarından biri isə Con Boll idi.

Con Bollun adı ilə əlaqələndirilən məşhur sual belə səslənirdi: “Adəm torpağı belləyəndə, Həvva yun əyirəndə zadəgan kim idi?” Bu fikir cəmiyyətdəki irsi imtiyazların və təbəqə bərabərsizliyinin dini baxımdan əsaslandırılmasına etiraz ifadə edirdi.

Üsyançılar təhkimçilik münasibətlərinin ləğvini, vergi yükünün azaldılmasını və daha geniş azadlıqlar tələb edirdilər. Əmək qanunlarına qarşı narazılıq da bu etirazların mühüm səbəblərindən biri idi.

Müqavimət yalnız açıq üsyan formasında ortaya çıxmırdı. Bəzi kəndlilər işi ləngidir, tapşırıqları yerinə yetirməkdən yayınır və ya öz maraqlarını qorumaq üçün müxtəlif bəhanələrə əl atırdılar. Belə davranışlar hakimiyyətin əmək üzərində nəzarətinin həmişə tam olmadığını göstərirdi.

Yoxsulluqdan cinayətə: dövlət nəzarətinin sərtləşməsi

XV əsrin ortalarına doğru Qərbi Avropanın bir sıra bölgələrində yoxsulluğa münasibət getdikcə daha sərt xarakter almışdı. Əvvəllər dini mərhəmətin ünvanı sayılan yoxsul insan indi bəzən ictimai qaydanı pozmaqda şübhəli bilinirdi.

Dövlət əmək haqqını, işə qəbul qaydalarını, insanların hərəkətini və işdən imtina imkanlarını tənzimləməyə çalışırdı. İşləmək qabiliyyəti olan insanın işsiz qalması onun şəxsi vəziyyəti olmaqdan çıxaraq hüquqi və inzibati nəzarətin predmetinə çevrilirdi.

Lakin bu prosesi bütün Avropa üçün vahid və eyni sürətlə baş verən dəyişiklik kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Şəhərlər, kəndlər, krallıqlar və hüquqi sistemlər arasında ciddi fərqlər vardı. Eyni zamanda, yoxsullara yardım ənənəsi də tamamilə yox olmamışdı.

Bununla belə, orta əsrlərdə əmək münasibətlərinin sərt şəkildə tənzimlənməsi sonrakı əsrlərdə avaralıq əleyhinə qanunların və məcburi əmək siyasətinin inkişafına təsir göstərdi.

Bu tarixin əsas dərsi ondan ibarətdir ki, iqtisadi böhranlar yalnız insanların gəlirlərini deyil, cəmiyyətin azadlıq və ədalət anlayışlarını da dəyişə bilir. Qara ölüm işçi qüvvəsini kəskin azaltdıqda əməkçilərin bazarlıq imkanları artdı. Hakimiyyət isə bu yeni reallığa əmək haqqını və işçinin seçim azadlığını məhdudlaşdırmaqla cavab verməyə çalışdı.

Orta əsrlərdə işsizliklə mübarizə adı altında tətbiq olunan bəzi tədbirlər əslində işçinin öz əməyinin qiymətini müəyyən etmək hüququna qarşı yönəlmişdi. Bu baxımdan həmin dövrün tarixi yalnız keçmişin sərt qanunlarından bəhs etmir. O, həm də əmək, azadlıq, yoxsulluq və dövlətin insan həyatına müdaxiləsi arasındakı münasibətlərin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az