1960-cı il yanvarın 23-də iki insan — Jak Pikkar və Don Uolş xüsusi sualtı aparatla, “Trieste” batiskafı ilə dünyanın ən dərin nöqtəsi hesab edilən Marian çökəkliyinin Çellencer dərinliyi (Challenger Deep) ərazisinə endilər.

• Onlar okeanın təxminən 10,9 kilometr dərinliyinə çatdılar. Bu, təxminən 35 800 fut deməkdir. Başqa sözlə, Yer kürəsinin ən əlçatmaz nöqtələrindən birinə, üzərlərində kilometrlərlə su kütləsinin olduğu qaranlıq bir dünyaya baş vurmuşdular.

Ən heyrətamiz məqam isə bu idi: eniş təxminən 4 saat 48 dəqiqə, səthə qalxmaq isə daha 3 saat 17 dəqiqə çəkdi. İki insan saatlarla kiçik, məhdud bir kapsulun içində qalmalı, onların üzərindəki nəhəng su təzyiqinin hər an nə qədər böyük olduğunu dərk edərək yoluna davam etməli idi.

Bütün bunlar müasir kompüterlər, rəqəmsal naviqasiya sistemləri və bugünkü yüksək texnologiyalı sualtı aparatların olmadığı bir dövrdə baş vermişdi.

Okeanın dibində insanı nə gözləyirdi?

Marian çökəkliyi Sakit okeanın qərbində yerləşir. Çellencer dərinliyi onun ən dərin hissəsidir. Bu dərinlikdə günəş işığına rast gəlmək mümkün deyil. Temperatur aşağıdır, təzyiq isə dəniz səviyyəsindəki atmosfer təzyiqindən təxminən min dəfə çoxdur.

Belə şəraitdə insan orqanizmi açıq şəkildə yaşaya bilməz. Buna görə də Pikkar və Uolşun sağ qalması xüsusi hazırlanmış, möhkəm konstruksiyaya malik batiskafdan asılı idi.

“Trieste” adi sualtı qayıq deyildi. Onun əsas hissəsi insanları okeanın nəhəng təzyiqindən qoruyan, qalın divarlı, sferik metal kameradan ibarət idi. Bu kamera aparatın digər hissələrindən fərqli olaraq, insan həyatı üçün təhlükəsiz daxili mühit yaratmaq məqsədilə hazırlanmışdı.

Dərinliyə endikcə aparatın xarici səthinə təsir edən təzyiq artırdı. Hər hansı konstruktiv nasazlıq, hesablamadakı səhv və ya mühüm sistemin sıradan çıxması ekipajın həyatına son qoya bilərdi.

Bu cəsarətli missiya necə həyata keçirildi?

İsveçrəli okeanoloq Jak Pikkar və ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin leytenantı Don Uolş dərin okeanın öyrənilməsi tarixində yeni səhifə açdılar. Pikkar batiskafın hazırlanması və dərinliyə enmə texnologiyasının inkişafında mühüm rol oynamışdı. Uolş isə bu təhlükəli sınaqda onu müşayiət edən təcrübəli dəniz zabiti idi.

Onların məqsədi sadəcə rekord qırmaq deyildi. İnsanların okeanın ən dərin nöqtəsinə çata biləcəyini nümayiş etdirmək və gələcək elmi tədqiqatlar üçün yeni imkanlar yaratmaq da vacib idi.

Eniş zamanı batiskafın hərəkəti diqqətlə izlənilir, ekipaj isə məhdud imkanlarla aparatın vəziyyətini nəzarətdə saxlayırdı. Saatlar keçdikcə suyun dərinliyi artır, işıq azalır və ətrafdakı dünya tamamilə qaranlığa qərq olurdu.

Nəhayət, “Trieste” okeanın dibinə çatdı. Pikkar və Uolş həmin anda insanın Yer kürəsinin ən dərin təbii nöqtəsinə ilk enişini həyata keçirmişdilər.

Onlar dibdə qısa müddət qaldılar. Aparatın pəncərəsindən okean dibini müşahidə etdilər və dənizin dibində canlıların mövcudluğuna dair əlamətlər gördülər. Daha sonra səthə qayıtmağa başladılar.

Kosmosa uçuş, yoxsa okeanın dibinə eniş?

Kosmosa uçuş insanın texnoloji imkanlarının möhtəşəm nümunəsidir. Lakin okeanın ən dərin nöqtəsinə enmək də heç də az cəsarət tələb etmirdi.

Kosmosda əsas təhlükələrdən biri vakuum və radiasiyadır. Okeanın dibində isə insanı nəhəng su təzyiqi, tam qaranlıq və istənilən texniki nasazlığın ölümcül nəticələrə səbəb ola biləcəyi mühit gözləyir.

1960-cı ildə Pikkar və Uolş müasir rəqəmsal sistemlərin köməyi olmadan bu sınağın öhdəsindən gəldilər. Onların səfəri insan zəkasının, mühəndislik düşüncəsinin və elmi cəsarətin sərhədləri necə genişləndirə bildiyini göstərdi.

Bu hadisə bir daha sübut etdi ki, Yer kürəsi haqqında nə qədər çox şey öyrənsək də, planetimizin ən dərin və əlçatmaz guşələri hələ də insanı heyrətləndirmək gücünə malikdir.

Bəlkə də ən düşündürücü məqam budur: bəzən insanın qarşısında duran ən böyük naməlumluq göylərdə deyil, elə öz planetimizin dərinliklərində gizlənir.

Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az