Azərbaycanda vətəndaşların fərdi hesablarında qeydə alınan pensiya kapitalının birdəfəlik əldə edilməsi məsələsi uzun müddətdir müzakirə olunsa da, bu istiqamətdə konkret mexanizm hələ tətbiq edilməyib. Bunun əsas səbəbi mövcud pensiya sisteminin maliyyələşmə prinsipi ilə bağlıdır.
KONKRET.az globalinfo.az-a istinadən xəbər verir ki, vətəndaşın fərdi hesabında göstərilən pensiya kapitalını adi bank əmanəti kimi qəbul etmək düzgün deyil. Bu məbləğ vətəndaşın adına ayrıca bank hesabında saxlanılan və istənilən vaxt götürülə bilən pul deyil, onun gələcək pensiya hüququnun və aylıq pensiyasının hesablanmasında istifadə olunan uçot göstəricisidir.
Azərbaycanda pensiya sistemi əsasən nəsillərin həmrəyliyi prinsipi ilə işləyir. Yəni hazırda əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan əhali sosial sığorta haqları ödəyir, həmin vəsaitlər isə digər maliyyə daxilolmaları ilə birlikdə indiki pensiyaçıların pensiyalarının ödənilməsinə yönəldilir. Zərurət yarandıqda dövlət büdcəsindən ayrılan transfertlər də sistemin maliyyələşməsində iştirak edir. Bu səbəbdən vətəndaşın ödədiyi sosial sığorta haqları onun adına real pul yığımı kimi ayrıca saxlanılmır.
Fərdi hesabda pensiya kapitalının qeydə alınması isə vətəndaşların gələcək pensiya hüquqlarını fərqləndirməyə imkan verir. Əmək fəaliyyəti dövründə daha çox sosial sığorta haqqı ödəyən şəxsin, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər şərtlər nəzərə alınmaqla, daha yüksək pensiya almaq imkanı yaranır. Beləliklə, pensiya kapitalı əsasən gələcək pensiyanın məbləğinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir.
Məhz bu mexanizm pensiya kapitalının birdəfəlik ödənilməsini çətinləşdirir. Əgər vətəndaşların fərdi hesablarında görünən məbləğlər birdəfəlik ödənilsə, dövlət həmin ödənişlər üçün əlavə maliyyə mənbələri tapmalı, eyni zamanda hazırkı pensiyaçıların təminatını da qoruyub saxlamalıdır. Çünki sistemdə qeydə alınan kapitalın hamısı real pul şəklində ayrıca yığılmış vəsait deyil.
Bununla belə, vətəndaşların öz fərdi hesablarında qeydə alınan məbləğin hüquqi mahiyyəti və ondan istifadə imkanları barədə sualları haqlıdır. Dövlət bu məsələyə aydınlıq gətirməli, pensiya kapitalının necə formalaşdığını və hansı səbəbdən sərbəst şəkildə əldə edilə bilmədiyini ictimaiyyətə izah etməlidir. Hazırda dünyada nəsillərin həmrəyliyi modelinə malik onlarla dövlət var.
Problemin həlli üçün pensiyaya çıxan vətəndaşlara müəyyən şərtlərlə kapitalın bir hissəsini birdəfəlik almaq imkanının yaradılması müzakirə oluna bilər. Lakin bunun üçün ödənişlərin real maliyyə mənbəyi müəyyənləşdirilməli, digər pensiyaçıların hüquqları və sistemin dayanıqlığı qorunmalıdır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanda pensiya kapitalının birdəfəlik verilməməsinin əsas səbəbi təkcə qanunvericilik məhdudiyyəti deyil, pensiya sisteminin nəsillərin həmrəyliyi prinsipi əsasında işləməsidir. Fərdi hesabda kapitalın göstərilməsi həmin məbləğin eyni həcmdə real pul kimi ayrıca saxlanılması demək deyil. Buna görə də birdəfəlik ödəniş hüququnun yaradılması üçün pensiya sisteminin maliyyələşmə mexanizmində ciddi dəyişikliklər və iqtisadi əsaslandırma tələb olunur.