Osmanlılar tarixdə üç qitədə at oynadan, böyük fəthlərə imza atan qəhrəmanlar kimi tanınırlar. Lakin onların arxa planda formalaşdırdıqları möhtəşəm əxlaq nizamı, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər sistemi barədə o qədər də danışılmır.

Bu gün küçəyə tüpürən, bir-birinə nalayiq söyüşlər yağdıran, oğurluq edib bununla öyünən insanların vaxtilə qayıqla Kanlıcaya gedərək bülbül səsinə qulaq asan, ilk satışını edə bilməyən qonşusunu özündən üstün tutan, estetik zövqü və yüksək əxlaqi keyfiyyətləri ilə seçilən bir cəmiyyətin varisləri olduğuna inanmaq çətindir.

Bəli, cəmiyyətlər əbədi olaraq eyni qalmır. Lakin bu qədər köklü şəkildə dəyişməsi, öz mənəvi dayaqlarından uzaqlaşması ciddi düşünməyə əsas verir.

Hər yüksəlişin bir enişi var

Təbiətlə mübarizə aparmaq və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyəti güclü olan türk cəmiyyəti XIII əsr kimi böhranlı bir dövrdə misilsiz bir imperiyanın əsasını qoydu. Üç qitəyə yayılan bu dövlət yalnız hərbi gücə söykənmirdi. Onun arxasında möhtəşəm bir mədəniyyət, zəngin mənəvi irs və yüksək əxlaqi dəyərlər dayanırdı. Hətta Osmanlıların rəqibləri də bu xüsusiyyətləri etiraf edirdilər.

Lakin hər yüksəlişin bir enişi olduğu kimi, XVII əsrdə yaşanan hərbi uğursuzluqlar da Osmanlı cəmiyyətində ciddi sarsıntı yaratdı. Halbuki həmin uğursuzluqların kifayət qədər obyektiv səbəbləri var idi. Uzun fəthlər dövrünün yorğunluğunu daşıyan cəmiyyət tədricən özünə qapandı, hətta ticarətdən belə uzaqlaşdı. Dinamikliyini itirərək passivləşdi. Əlində olanları inkişaf etdirmək bir yana, onları qoruyub saxlamaqda belə çətinlik çəkməyə başladı.

Osmanlı torpaqlarında olmuş fransız yazıçı və səyyah Anri Matye 1857-ci ildə nəşr etdirdiyi səyahətnaməsində cəmiyyəti təşəbbüskarlıq qabiliyyətini itirmiş, yorğun bir toplum kimi təsvir edirdi.

II Mahmudun hakimiyyəti dövründə Osmanlı dövlətində xidmət etmiş britaniyalı admiral Sleyd də türklərin gəzmək, yeni yerlər görmək və öyrənmək həvəsini itirdiyini, bunun nəticəsində bir çox problemlərin həllində çətinlik çəkdiklərini yazırdı. Onun fikrincə, hökmdar böyük risklərə gedərək ölkədə dəyişikliklər etməyə çalışsa da, bu işdə ona dəstək verəcək bacarıqlı insanları tapmaq çətin idi.

Bütün bunlar cəmiyyətdə baş verən dərin bir qırılmanın əlamətləri idi.

Bununla belə, müəllif hesab edir ki, Osmanlı cəmiyyəti uzun müddət dini və əxlaqi üstünlüklərini qoruyub saxlamışdı. Onun fikrincə, genişmiqyaslı mənəvi aşınma əsasən XX əsrin əvvəllərində sürətləndi.

Əlbəttə, bundan əvvəl də rüşvət alan, qohumbazlıq edən və əxlaqsız həyat sürən insanlar var idi. Ancaq müəllifin yanaşmasına görə, belə hallar geniş yayılmamış, cəmiyyət tərəfindən normal davranış kimi qəbul edilməmişdi. Tanzimat islahatları dövlət idarəçiliyinə müəyyən mənfi təsirlər göstərsə də, xalqın ənənəvi davranış normalarını eyni dərəcədə dəyişdirə bilməmişdi.

Maddi və mənəvi süqut

Müəllif Osmanlı cəmiyyətinin mənəvi tənəzzülündə Sultan II Əbdülhəmidin taxtdan endirilməsini dönüş nöqtələrindən biri hesab edir. Onun fikrincə, Balkan müharibələrindəki məğlubiyyət və xüsusilə 1918-ci ildə yaşanan fəlakət cəmiyyətin parçalanmasını sürətləndirdi.

Xəlifə-sultanın nüfuzdan salınması, təcrübəli dövlət xadimlərinin yerini səriştəsiz şəxslərin tutması, dinin ictimai həyatda arxa plana keçirilməsi, türkçülük adı altında digər qrupların kənarlaşdırılması və hədəfə çevrilməsi, korrupsiyanın adi hala gəlməsi mənəvi tənəzzülün ilkin əlamətləri kimi təqdim olunur.

Müəllifin qənaətinə görə, tarix boyu əxlaqın əsas mənbələrindən biri din olub. Dinin cəmiyyətdəki təsiri zəiflədikcə əxlaqi normalar da öz gücünü itirir və onların yerini ayrı-ayrı şəxslərin maraqlarına uyğun davranış meyarları tutur. XIX əsrdə dinə marağın azalması Osmanlı cəmiyyətinin mənəvi dayaqlarını da sarsıtdı.

Burada bir sual yaranır: əgər Qərbi Avropa cəmiyyətlərində dinin rolu zəiflədiyi halda əxlaqi normalar müəyyən dərəcədə qorunub saxlanılıbsa, bunu necə izah etmək olar?

Müəllif bunu Qərb cəmiyyətlərinin tarixi inkişaf xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirir. Onun fikrincə, Avropada din cəmiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayıb və sonrakı dövlət sistemi bu dini-mədəni irsi tamamilə rədd etməyib. Dövlətlə xalq arasında əlaqələr də müəyyən mənada qorunub saxlanılıb. Bundan əlavə, ədalət sisteminə inam və hüquq pozuntularına görə cəzanın çəkindirici təsiri əxlaqi normaların yaşamasına kömək edib.

Mənəvi aşınmanın ikinci mühüm səbəbi isə iqtisadi və sosial sarsıntılar idi.

Balkan müharibələri və Birinci Dünya müharibəsi nəticəsində Osmanlı dövləti geniş ərazilərini, iqtisadi resurslarını və əhalisinin mühüm hissəsini itirdi. Bu fəlakətlər cəmiyyəti həm maddi, həm də mənəvi baxımdan ağır vəziyyətə saldı. Əsrlər boyu müstəqil təsərrüfat həyatı sürmüş kəndlilər və orta təbəqə ciddi itkilərlə üzləşdi, varlıların bir hissəsi sərvətini itirdi. Müəllifin təsvirində bu boşluqdan fürsətçilik hesabına varlanan, ənənəvi milli-mədəni dəyərlərdən uzaqlaşmış bir təbəqə yararlandı.

Tarixçi Yılmaz Öztuna bu prosesi belə ifadə edir: 1908-ci ildən başlayan dağıntılar nəticəsində Türkiyədə maddi sərvətlərdən çox az şey qaldığı kimi, mənəvi dəyərlərin də mühüm hissəsi itirildi.

Hüseyn Rahmi Gürpınar, Ömər Seyfəddin, Rəfiq Xalid Qarayı və Yaqub Qədri Qaraosmanoğlu kimi yazıçılar da roman və hekayələrində cəmiyyətdə baş verən mənəvi dəyişiklikləri, əxlaqi ziddiyyətləri və dəyərlərin aşınmasını geniş şəkildə təsvir ediblər.

Müəllifin fikrincə, ölkəni inkişaf etdirmək məqsədilə yaradılan müasir məktəblərin bir qismi zamanla maddiyyatçılığı yayan müəssisələrə çevrildi və milli-mənəvi dəyərlərdən uzaq nəsillərin yetişməsinə şərait yaratdı.

İtalyan yazıçısı Edmondo de Amisis 1883-cü ildə yeni Osmanlı nəsli haqqında tənqidi fikirlər səsləndirirdi. O, Qərbin geyim və həyat tərzini mənimsəyən, lakin onun düşüncə sistemini dərindən qavramayan, milli ənənələrə yuxarıdan baxan gəncliyi tənqid edirdi. Yazıçının təsvirində bu nəsil zahiri parıltıya aldanmış, köklərindən uzaqlaşmış bir təbəqə idi.

Beləliklə, müəllifə görə, XX əsrin əvvəllərindən etibarən bu proseslər sürətləndi. İmperiya dağıldı, onun ərazisində yaranan yeni dövlətlərdə isə cəmiyyətin mənəvi dəyişiklikləri davam etdi.

Şeyxülislam Mustafa Sabri Əfəndiyə aid edilən bir ifadədə bu fikir belə ümumiləşdirilir: “Cəmiyyəti başındakıların dinsizliyi, aşağıdakılardakıların isə cəhaləti yıxdı”.

Müəllif, bununla yanaşı, 1918-ci ildən sonra mənəvi böhranın yalnız Osmanlı dünyasına xas olmadığını, bütün dünyada müharibədən sonrakı cəmiyyətlərin dəyərlər sisteminin sarsıldığını bildirir. Müharibədən sağ çıxan nəsillərin bir hissəsində həyata və ənənəvi dəyərlərə laqeydlik yarandı.

Onun yanaşmasına görə, sonrakı böyük mənəvi qırılmalardan biri 1960-cı illərdən sonra, digəri isə rəqəmsal dövrün geniş yayıldığı 2000-ci illərdə baş verdi.

Namuslu insanın ac qalması

Müasirləşmə və dünyəviləşmə fərdin öz həyatını şəxsi seçimləri əsasında qurmaq imkanlarını genişləndirir. Ancaq burada mühüm bir problem ortaya çıxır: ənənəvi dini və əxlaqi dəyərlərlə müasir həyatın gətirdiyi yeni normalar necə uzlaşdırılmalıdır?

“Namuslu adam ac qalmağa məhkumdur” düşüncəsi də müəllifin fikrincə, məhz belə bir mənəvi böhranın nəticəsidir.

Bir qrup ziyalı Qərbin elmi və texnologiyasını mənimsəməklə yanaşı, milli və əxlaqi dəyərlərin qorunmasını müdafiə edirdi. Lakin müəllif hesab edir ki, Avropanın elmi və texniki inkişafı onun öz tarixi, dini və mədəni təməlləri üzərində formalaşmışdı. Bu təməlləri nəzərə almadan yalnız zahiri inkişaf modelini mənimsəmək cəmiyyətin daxilində ziddiyyətlər yaradırdı.

Beləliklə, sonradan respublika dövründə də davam edən müasirləşmə ilə ənənə, dinlə dünyəviləşmə arasındakı mübarizənin əsasları qoyuldu.

Qərbləşmə isə çox vaxt zahiri təqlid səviyyəsində qaldı. Qərbin demokratiya, insan hüquqları və fərdi azadlıqlar kimi institutlarının arxasında dayanan prinsiplər kifayət qədər dərindən mənimsənilmədi. Onun yerini heyranlıq, təqlid və aşağılıq kompleksi tutdu.

Müəllifin qənaətinə görə, bu, cəmiyyətin özünə inamını zəiflətdi və milli kimliklə müasirlik arasında sağlam tarazlığın qurulmasına mane oldu.

İslahatlar və ənənəvi dəyərlərin zəifləməsi

Müəllif hesab edir ki, köklü ictimai dəyişikliklər ənənəvi sosial nizamı alt-üst etdi. Onun yanaşmasına əsasən, əxlaqın mənbəyi və qoruyucusu sayılan dinin ictimai həyatdakı rolunun zəiflədilməsi, mədrəsə və təkkələrin bağlanması, məscidlərin və din xadimlərinin nüfuzunun azalması cəmiyyətin mənəvi dayaqlarına təsir göstərdi.

Eyni zamanda, irqçilik və müxtəlif ideologiyaların yayılması insanların düşüncə tərzinə təsir etdi, cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadın zəifləməsinə yol açdı. Təhsil müəssisələrinin maddiyyatçı dünyagörüşünü gücləndirməsi də müəllifin tənqid etdiyi məqamlardandır.

Lakin cəmiyyətdəki dəyişiklikləri yalnız dini institutların zəifləməsi ilə izah etmək kifayət deyil. XX əsrin ikinci yarısında sənayeləşmə, kənd təsərrüfatında mexanikləşmə, təhsil və məşğulluq imkanlarının genişlənməsi milyonlarla insanın kəndlərdən şəhərlərə köçməsinə səbəb oldu.

Bunun nəticəsində ənənəvi sosial nəzarət mexanizmləri zəiflədi. Kiçik kənddə və ya qəsəbədə insanın davranışı ailəsi, qonşuları və yerli icma tərəfindən yaxından izlənilirdisə, böyük şəhərdə o, daha anonim həyat sürməyə başladı.

Bu dəyişiklik fərdi azadlıqları genişləndirsə də, ənənəvi davranış qaydalarının təsirini azaltdı. Xüsusilə gənc nəsildə ailə, nikah, qadın və kişi münasibətləri, istehlak vərdişləri və hakimiyyətə münasibət dəyişməyə başladı.

Şəhərləşmə ilə yanaşı, əhali artımı, məhəllə və sənətkar birliklərinin zəifləməsi də sosial münasibətlərin dəyişməsinə təsir göstərdi.

Televizorun və rəqəmsal dünyanın təsiri

Əxlaqi aşınmanın mühüm səbəblərindən biri də iqtisadi münasibətlərin dəyişməsi idi.

Ənənəvi cəmiyyətlərdə insanın nüfuzu əsasən ailəsi, peşəsi, xarakteri və cəmiyyətə verdiyi töhfə ilə ölçülürdü. Müasir istehlak cəmiyyətində isə maddi imkanlar, gəlir və bahalı əşyalara sahib olmaq getdikcə daha çox sosial status göstəricisinə çevrildi.

Belə şəraitdə qənaətcillik, qənaətlə yaşamaq və ehtiyacları ölçülü şəkildə qarşılamaq kimi ənənəvi dəyərlər təzyiq altında qalır.

Bu proses dini həyatın özünə də təsir göstərə bilər. İnsan ibadətlərini yerinə yetirsə də, gündəlik münasibətlərində dürüstlük, ədalət, mərhəmət və başqasının haqqına hörmət kimi prinsipləri gözləməyə bilər.

Beləliklə, ziddiyyətli bir vəziyyət yaranır: insan dini simvollara bağlılığını nümayiş etdirir, lakin eyni zamanda haqsızlığa yol verir, korrupsiyaya qarışır, nümayişkaranə həyat tərzi sürür və başqalarının hüquqlarını pozur.

Müəllifin yanaşmasına görə, bu, dinin özündən deyil, dini inancla gündəlik əxlaqi davranışlar arasındakı əlaqənin zəifləməsindən qaynaqlanır.

Kütləvi informasiya vasitələri və populyar mədəniyyət də bu prosesə təsir göstərən amillər sırasındadır. 1970-ci illərdən etibarən televiziyanın geniş yayılması, daha sonra internetin və sosial medianın meydana çıxması insanların dəyərlər dünyasını daha sürətlə dəyişdirdi.

Əvvəllər insanın davranışlarına əsasən ailəsi, məktəbi, məhəlləsi və yaxın sosial çevrəsi təsir edirdisə, bu gün o, dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn milyonlarla informasiya və məzmunla qarşılaşır.

Bu imkanlar fərqli mədəniyyətləri tanımaq, bilik əldə etmək və müxtəlif düşüncələrlə tanış olmaq baxımından böyük üstünlüklər yaradır. Ancaq nəzarətsiz informasiya axını, xüsusilə uşaqlar və gənclər arasında dəyərlər toqquşmasını da gücləndirə bilər.

Sosial mediada görünmək, bəyənmə toplamaq və izləyici sayını artırmaq bəzən həqiqi uğurun önünə keçir. Zahiri görünüş, həddindən artıq istehlak, seksual məzmun və fasiləsiz əyləncə üzərində qurulan paylaşımlar gənclərin gözləntilərinə və həyat prioritetlərinə təsir göstərir.

Nəticədə insanın nə olduğu deyil, özünü başqalarına necə təqdim etdiyi daha vacib görünməyə başlayır.

“Hamı belə edir” düşüncəsi

Əxlaqi tərbiyənin ilk və ən mühüm məkanı ailədir. Uşaq dürüstlüyü, məsuliyyəti, böyüklərə hörməti, paylaşmağı, səbirli olmağı və başqasının haqqını qorumağı ilk növbədə ailəsində öyrənir.

Müəllif hesab edir ki, Osmanlılardan miras qalan ailə ənənələri Türkiyədə uzun müddət öz varlığını qoruyub saxlayıb. Bununla belə, ailə münasibətlərində də ciddi dəyişikliklər baş verib.

Geniş ailədən nüvə ailəsinə keçid, şəhərləşmə, qadınların təhsil və əmək həyatında daha fəal iştirak etməsi, iqtisadi səbəblərdən nikah yaşının yüksəlməsi və fərdiyyətçiliyin güclənməsi ailə münasibətlərinin əvvəlki formasını dəyişdirib.

Ailə daxilində ənənəvi iyerarxiyanın zəifləməsi, nəsillər arasındakı əlaqələrin seyrəlməsi və valideynlərlə uşaqların birlikdə keçirdiyi vaxtın azalması əxlaqi dəyərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsini də çətinləşdirə bilər.

Bununla belə, qadınların təhsil alması və əmək həyatında iştirak etməsi özlüyündə mənəvi tənəzzül əlaməti deyil. Əsas məsələ dəyişən ailə münasibətləri şəraitində qarşılıqlı hörmətin, məsuliyyətin və mənəvi tərbiyənin qorunub saxlanılmasıdır.

Cəmiyyətdəki əxlaqi davranışlarla siyasi mədəniyyət arasında da sıx əlaqə mövcuddur.

İnsanlar dövlət qurumlarının ədalətli işlədiyinə, vəzifələrə təyinat zamanı peşəkarlığın əsas götürüldüyünə və qanunların hamıya eyni tətbiq edildiyinə inanırlarsa, ictimai məsuliyyətin güclənməsi üçün əlverişli şərait yaranır.

Əksinə, ədalətsizlik, qohumbazlıq və cəzasızlıq təsəvvürü geniş yayıldıqda insanlar da qaydalara qarşı laqeyd münasibət göstərə bilərlər.

“Onsuz da hamı belə edir” düşüncəsi məhz bu nöqtədə təhlükəli xarakter alır. İnsan öz yanlış davranışına bəraət qazandırmaq üçün başqalarının səhvlərini nümunə gətirir. Beləliklə, fərdi məsuliyyətsizlik kollektiv davranış normasına çevrilməyə başlayır.

Müəllifin fikrincə, dövlətin toxunulmaz və mütləq hakimiyyət sahibi kimi təqdim edildiyi avtoritar sistemlərdə də fərdlə dövlət arasında görünməz inamsızlıq və qarşıdurma yarana bilər. Bu vəziyyət cəmiyyətin əxlaqi mühitinə mənfi təsir göstərir.

Bəs Osmanlı cəmiyyəti niyə dəyişdi?

Osmanlı cəmiyyətinin dəyişməsini yalnız bir səbəblə izah etmək mümkün deyil. İmperiyanın uzunmüddətli hərbi və iqtisadi tənəzzülü, müharibələr, ərazi və əhali itkiləri, siyasi böhranlar, modernləşmə prosesinin ziddiyyətləri, şəhərləşmə və texnoloji dəyişikliklər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə cəmiyyətin həyatını dəyişdirdi.

Müəllif bu mürəkkəb prosesdə dini və ənənəvi əxlaqi dayaqların zəifləməsinə xüsusi əhəmiyyət verir. Onun fikrincə, cəmiyyətin mənəvi əsasları sarsıldıqda maddi inkişaf da öz-özlüyündə sağlam ictimai münasibətlər yaratmağa kifayət etmir.

Burada mühüm bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: keçmişin bütün xüsusiyyətlərini idealizə etmək və müasir dövrün problemlərini yalnız ənənələrdən uzaqlaşmaqla izah etmək tarixi mənzərəni tam əks etdirməz. Osmanlı cəmiyyətində də sosial bərabərsizlik, korrupsiya, hakimiyyət uğrunda mübarizə və digər problemlər mövcud idi. Eyni zamanda, müasir dövrün təhsil, hüquq və fərdi azadlıqlar sahəsində əldə etdiyi nailiyyətləri də nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Əsas məsələ keçmişi olduğu kimi dərk etmək, onun müsbət təcrübəsini qorumaq və müasir cəmiyyətin imkanlarından düzgün istifadə etməkdir.

Çünki cəmiyyətin gücü təkcə iqtisadi sərvəti, ordusu və texnologiyası ilə ölçülmür. İnsanların bir-birinə münasibəti, ədalətə inamı, sözünə sədaqəti, zəhmətə hörməti və başqasının haqqını qorumaq iradəsi də onun gələcəyini müəyyən edir.

İmperiyalar ərazilərini itirməzdən əvvəl bəzən mənəvi dayaqlarını itirirlər. Əsl təhlükə isə cəmiyyətin bu itkini normal qəbul etməyə başlamasıdır.

Müəllif: Əkrəm Buğra Əkinçi 

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az