Dini əmrlərin incəsənətə vurduğu ağır zərbədən çox danışmışırıq. Bu qadağalar nəticəsində neçə möhtəşəm rəsm əsərinin və heykəlin məhv edildiyini, neçə istedadlı rəssamın və heykəltəraşın yaradıcılıq imkanlarından məhrum olduğunu oxumuşuq.
Beləliklə o yeni bir faktlarla zəngin yazını təqdim edirik:

Həvari Pavelin məktublarının birində belə yazılıb: “Qadınlarınız cəmiyyətlərdə sussunlar, çünki onlara danışmağa icazə verilmir. Qanunun da dediyi kimi, tabe olsunlar”.

Bu göstəriş əsrlər boyu xristian dini icmalarında qadınların ibadət zamanı iştirakına və kilsə musiqisindəki roluna təsir göstərib. Qadınların kilsə xorlarında oxumasının məhdudlaşdırıldığı mühitdə isə başqa bir problem ortaya çıxmışdı: camaat mələk səsini xatırladan yüksək, saf və güclü vokalı eşitmək istəyirdi.

• Çoxsəsli musiqidə yüksək partiyaları əsasən oğlanlar ifa edirdilər. Lakin yeniyetməlik dövründə onların səsi dəyişir, əvvəlki zərifliyini itirirdi. Yetkin kişilərin falsetto ilə oxuması isə hər zaman arzulanan səs gücünü və tembrini təmin etmirdi.

Beləcə, musiqi tarixinin ən mübahisəli hadisələrindən biri meydana çıxdı: kastratlar — bədəni yetkinləşən, lakin səsi uşaq səs yüksəkliyini qoruyan müğənnilər.

“Mələk səsi” naminə qurban verilən uşaqlar

Kastrat müğənnilərin tarixi Avropada formalaşsa da, bu təcrübənin daha qədim kökləri olduğu düşünülür. XVI əsrdə kastratlar İspaniyanın kilsə kapellalarında oxuyurdular. Sonralar onlar Roma papasının xorunda da yer aldılar. XVI əsrin sonlarına doğru kastratların papa kapellasına rəsmi şəkildə daxil edilməsi bu ənənənin möhkəmlənməsində mühüm mərhələ oldu.

Burada ciddi bir ziddiyyət vardı. Kilsə kastrasiyanı rəsmi şəkildə pisləyir, bu əməliyyatı dini baxımdan qəbuledilməz sayırdı. Bununla belə, bəzi kilsə qurumları yüksək səsli müğənnilərə ehtiyac duyduqları üçün kastratları işə götürürdülər.

• XVII–XVIII əsrlərdə isə kastratlar opera səhnələrinin əsl ulduzlarına çevrildilər. Onların qeyri-adi səs imkanları tamaşaçıları heyran edir, məşhur müğənnilər böyük qonorarlar qazanırdılar.

Lakin səhnədə eşidilən möcüzəvi səsin arxasında uşaqların həyatı bahasına başa gələn faciə dayanırdı.

Əməliyyat adətən oğlanların yeddi-doqquz yaşlarında, səs dəyişmədən əvvəl həyata keçirilirdi. Ailələr bu addımı çox vaxt yoxsulluqdan çıxış yolu kimi görürdülər. İstedadlı uşağın gələcəkdə məşhur müğənni olacağına, ailəsini maddi çətinlikdən qurtaracağına ümid edirdilər.

Əməliyyatın əsl səbəbi isə çox vaxt gizlədilirdi. Uşaqların kastrasiya edilməsi guya atdan yıxılma, heyvan dişləməsi və ya başqa bədbəxt hadisələrlə əlaqələndirilirdi.

İtaliyada, xüsusilə Neapol, Bolonya və Apuliya bölgələrində bu təcrübə geniş yayılmışdı. Lakin kastratların hazırlanması bir növ amansız lotereyaya bənzəyirdi: minlərlə ailə övladının gələcək uğuruna ümid bağlayır, amma onların yalnız kiçik bir qismi arzulanan şöhrətə çata bilirdi.

Üstəlik, həmin dövrdə müasir tibbin imkanları yox idi. Etibarlı anesteziya, antibiotiklər, müasir sterilizasiya üsulları və əməliyyatdan sonrakı peşəkar tibbi nəzarət mövcud deyildi. Buna görə də əməliyyatlar ağır fəsadlara, hətta ölümə səbəb ola bilərdi.

• Kastratların sayı və əməliyyatlar zamanı ölən uşaqların dəqiq miqdarı barədə etibarlı statistika yoxdur. Buna görə hər il minlərlə uşağın əməliyyat olunduğu barədə yayılan rəqəmləri də ehtiyatla qiymətləndirmək lazımdır.

Sağ qalan uşaqları isə uzunmüddətli fiziki və psixoloji nəticələr gözləyirdi. Hormonal inkişafın pozulması sümük sisteminə və bədən quruluşuna təsir göstərə bilərdi. Bəzi kastratlarda qeyri-adi uzunboyluluq, sümük problemləri və piylənmə müşahidə olunurdu. Əməliyyat onların bioloji övlad sahibi olmaq imkanını da aradan qaldırırdı.

Beləliklə, bir vaxtlar tamaşaçıların heyranlıqla dinlədiyi səslərin arxasında uşaqların öz bədənləri və gələcəkləri üzərində seçim hüququndan məhrum edilməsi dayanırdı.

Yetimlər üçün sığınacaqdan musiqi məktəbinə

Kastratların hazırlanmasında Neapolun dörd konservatoriyası xüsusi rol oynayırdı.

Maraqlıdır ki, “konservatoriya” sözünün ilkin mənası bugünkü anlayışdan fərqlənirdi. İtalyan dilindəki conservatorio sözü əvvəlcə yetim və ehtiyacı olan uşaqların qorunduğu, himayə edildiyi müəssisələri ifadə edirdi. Sonralar bu müəssisələrin bəziləri musiqi təhsili üzrə ixtisaslaşdı və peşəkar məktəblərə çevrildi.

Beləcə, əvvəlcə uşaqlara sığınacaq vermək üçün yaradılan müəssisələrdən bəziləri musiqi istedadlarının yetişdirildiyi mərkəzlərə çevrildi. “Konservatoriya” adı isə zaman keçdikcə öz ilkin sosial mənasından uzaqlaşaraq musiqi təhsili ilə əlaqələndirilməyə başladı.

• Bu məktəblərdə təhsil son dərəcə ağır idi. Şagirdlər illərlə gündəlik məşqlər edir, nəfəsə nəzarəti öyrənir, qammalar ifa edir, musiqi bəzəkləri üzərində çalışır, not oxumağı, bəstəkarlığı və kontrapunktu mənimsəyirdilər.

Ancaq bu uzun yolun sonunda uğur qazanmaq heç də asan deyildi. Əməliyyatdan sağ çıxmaq, səsi qorumaq və yüksək səviyyəli musiqi təhsili almaq hələ şöhrətə zəmanət vermirdi. Məşhur opera ulduzları və nüfuzlu kilsə xorlarına qəbul edilən müğənnilər azlıq təşkil edirdi.

Farinelli və “Yaşasın bıçaq!” əfsanəsi

Kastratların ən məşhurlarından biri Farinelli təxəllüsü ilə tanınan Karlo Broski idi. Onun qeyri-adi səs imkanları, uzun nəfəs ehtiyatı və virtuoz ifası Avropada böyük şöhrət qazanmasına səbəb olmuşdu.

Farinelli haqqında çoxsaylı əhvalatlar və əfsanələr yaranmışdı. Rəvayətlərdən birinə görə, o, Romada trubaçı ilə musiqi yarışına girərək bir notu rəqibindən daha uzun müddət saxlaya bilmişdi.

Başqa bir əfsanədə isə xüsusilə uğurlu ariyadan sonra tamaşaçıların “Evviva il coltello!” — “Yaşasın bıçaq!” deyə qışqırdıqları bildirilir. Bu ifadə kastratların qeyri-adi səsinin yaranmasına səbəb olan əməliyyata eyham vururdu.

• Bu hekayələrin hər birinin tarixi doğruluğunu təsdiqləmək mümkün olmasa da, onlar kastratlara münasibətdəki ziddiyyəti açıq göstərir: tamaşaçılar səhnədəki möcüzəyə heyran qalır, həmin möcüzənin hansı bədəli tələb etdiyini isə çox vaxt arxa plana keçirirdilər.

Hamı əməliyyatın yerini gizlədirdi

İngilis musiqişünası Çarlz Berni 1770-ci ildə İtaliyaya səyahəti zamanı kastratların hazırlanması barədə məlumat toplamağa çalışırdı. Lakin o, əməliyyatların harada həyata keçirildiyini öyrənmək istəyəndə qəribə vəziyyətlə üzləşdi.

Milanda ona Venesiyanı, Venesiyada Bolonyanı, Bolonyada isə Florensiya və ya Neapolu göstərirdilər. Sanki heç kim bu işin məsuliyyətini üzərinə götürmək istəmirdi.

Bu davranış başqa bir tarixi hadisəni — sifilisin müxtəlif ölkələrdə bir-birinin adı ilə çağırılmasını xatırladır. Rusiyada onu bəzən polyak və ya alman xəstəliyi, Fransada italyan xəstəliyi, İtaliyada fransız xəstəliyi adlandırırdılar. Niderlandda ispan xəstəliyi kimi tanınır, Hindistan və Yaponiyada isə portuqallarla əlaqələndirilirdi. Osmanlı imperiyasında da sifilisə xristian xəstəliyi deyildiyi bildirilir.

Hər iki nümunədə oxşar sosial mexanizm görünür: cəmiyyətdə mövcud olan, lakin utancverici və ya qəbuledilməz sayılan hadisənin məsuliyyəti başqalarının üzərinə atılır.

Kastratların hazırlanması ilə bağlı da əməliyyatların harada aparıldığını gizlətmək, bu praktikanın mövcudluğunu etiraf etməmək və məsuliyyətdən yayınmaq meyli vardı.

Kastratların dövrü necə başa çatdı?

• Zaman keçdikcə Avropada insan bədəninə belə müdaxiləyə münasibət dəyişməyə başladı. Humanist düşüncə nümayəndələri kastrasiyanı uşaqlara qarşı qəddarlıq kimi tənqid edirdilər. Eyni zamanda opera sənəti də yeni mərhələyə qədəm qoyurdu.

Romantik opera dövründə tenor səsi aparıcı kişi qəhrəmanlarının ifasında daha böyük əhəmiyyət qazandı. Qadınların opera səhnələrində iştirakı da genişləndi. Beləliklə, kastratlara əvvəlki qədər ehtiyac qalmadı.

XIX əsrdə opera səhnələrində onların mövqeyi getdikcə zəiflədi. Kilsə musiqisində isə bu ənənənin aradan qaldırılması daha uzun çəkdi.

Kastratların tarixində sonuncu məşhur adlardan biri “Roma mələyi” ləqəbli Alessandro Moreski idi. Papa xorunda oxuyan Moreski 1922-ci ildə vəfat etdi. Onun XX əsrin əvvəllərində lentə alınmış səs yazıları bu günədək qorunub saxlanılır.

Bu yazılar tarixi baxımdan qiymətlidir. Çünki onlar kastrat səsini birbaşa eşitmək imkanı verən nadir sənədlərdəndir. Bununla belə, erkən səs yazma texnologiyasının məhdudiyyətləri ifanın təbii tembrini və bütün çalarlarını tam əks etdirməyə imkan vermir.

İncəsənət naminə nə qədər qurban vermək olar?

Kastratların tarixi təkcə musiqi tarixinin qeyri-adi səhifəsi deyil. Bu, həm də din, ənənə, sosial bərabərsizlik və insan hüquqları arasındakı mürəkkəb münasibətlərin nümunəsidir.

Bir tərəfdə əsrlər boyu insanları heyran edən ecazkar musiqi, digər tərəfdə isə bu səsi əldə etmək üçün bədəninə geri dönməz müdaxilə edilən uşaqlar dayanırdı.

Cəmiyyət həmin müğənniləri alqışlayır, onların ifasına böyük pullar ödəyir, adlarını əfsanələşdirirdi. Amma çox vaxt onların uşaqlıqda hansı seçim qarşısında qaldığını, ailələrinin yoxsulluğunun bu qərara necə təsir etdiyini və əməliyyatın hansı nəticələr doğurduğunu düşünmürdü.

Kastratların hekayəsi bu gün də aktual bir sual doğurur: incəsənətdə mükəmməlliyə nail olmaq naminə insanın sağlamlığını, azadlığını və gələcəyini qurban vermək olarmı?

Tarix bu suala birmənalı cavab verməsə də, bir həqiqəti xatırladır: səhnədə möcüzə kimi görünən hər şeyin arxasında bəzən insanın ödədiyi ağır və görünməyən bir qiymət dayanır.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az