1253-cü ildə fransiskan rahibi Giyom de Rubruk böyük xanın sarayına gəldi. O, qarşısında vəhşi və pinti insanlar görəcəyini gözləyirdi. Lakin tamamilə fərqli mənzərə ilə qarşılaşdı: təmiz xalatlar geyinmiş, saçları səliqə ilə daranmış, ətraflarına isə qəribə tüstü qoxusu yayılan insanlar…

Monqollar suyu müqəddəs hesab edirdilər. Bu, sadəcə məcazi ifadə deyildi. Onların inancına görə, hər çayda və göldə ruhlar yaşayırdı. Suyu insan bədənindən gələn kirlə çirkləndirmək isə həmin ruhları qəzəbləndirə və bütün nəslə bədbəxtlik gətirə bilərdi. Çingiz xanın imperiyada qüvvədə olan qanunlar toplusunda – «Yasa»da çaylarda paltar yumaq və axar suyu camaşır üçün istifadə etmək qadağan edilmişdi.

Lakin monqollar təmizlikdən imtina etməmişdilər. Sadəcə, bunun üçün tamamilə fərqli üsullar tapmışdılar. Onların gigiyena qaydaları yadelliləri heyrətləndirirdi, çünki Avropada qəbul edilmiş ənənəvi təmizlik anlayışına uyğun gəlmirdi.

Tüstü – əsas təmizlik vasitəsi

Monqolların əsas təmizlik vasitələrindən biri tüstü idi. Quru peyin, yovşan və ya ardıc yandırılaraq qalın tüstü əldə edilirdi. Xalatlar və digər geyimlər tonqalın üzərində asılır, tüstünün parçaya hopması üçün saatlarla saxlanılırdı.

Belə hesab olunurdu ki, tüstü parazitləri öldürür, bakteriyaları məhv edir və xoşagəlməz qoxuları aradan qaldırır. Avropalılar bu kəskin qoxudan narazı qalsalar da, köçərilərin məişətində parazitlərlə mübarizənin özünəməxsus üsulları mövcud idi.

Bədən təmizliyi üçün piydən istifadə

Bədənə qulluq zamanı at və ya qoyun piyindən istifadə olunurdu. Bəzən ona kül də əlavə edilirdi. Hazırlanan qarışıq dəriyə çəkilir, yaxşıca ovuşdurulur, daha sonra taxta qaşov vasitəsilə təmizlənirdi.

İlk baxışdan bu üsul qəribə görünə bilər. Ancaq onun prinsipi qədim Romada istifadə edilən strigil adlanan təmizlik alətlərinin iş prinsipinə bənzəyirdi. Piy kirin və dəridəki yağlı təbəqənin yumşalmasına kömək edir, qaşov isə onları dəridən təmizləyirdi.

Qum – təbii təmizləyici

Bozqırın quru və narın qumu da gigiyenik vasitə kimi istifadə edilirdi. Monqollar əllərini, ayaqlarını və boyunlarını qumla ovuşdururdular. Bu üsul dərinin səthindəki çirkin təmizlənməsinə və dərinin hamarlaşmasına kömək edirdi.

Qımız – təbii dəriyə qulluq vasitəsi

Monqolların gündəlik gigiyenasında daha bir maraqlı vasitə qımız idi. Madyan südündən hazırlanan bu turş süd içkisi yalnız qida məhsulu kimi istifadə edilmirdi.

Qımızın tərkibindəki süd turşusu dəriyə qulluq üçün də yararlı hesab olunurdu. Qadınlar onunla üzlərini və əllərini təmizləyir, kişilər isə uzun atlı yürüşlərdən sonra bədənlərini silirdilər. Bu üsul dərini yumşaltmağa və günəşin, eləcə də tərləmənin yaratdığı qıcıqlanmanı azaltmağa kömək edirdi.

Venesiya səyyahı Marko Polo Xubilay xanın sarayında olarkən monqol qadınlarının xarici görünüşünə xüsusi diqqət yetirmişdi. O, onların təmiz üzlərini, yumşaq dərilərini və parlaq saçlarını heyrətlə təsvir edirdi. Su ilə yuyunmağın geniş yayılmadığı bir cəmiyyətdə belə nəticənin necə əldə olunduğunu anlamaq onun üçün çətin idi.

Yurta – təbii antiseptik mühit

Köçərilərin əsas yaşayış məskəni olan yurtalarda daim otların ətri duyulurdu. Yovşan, kəklikotu və ardıc otağın müxtəlif guşələrinə qoyulur, bəzən divar örtüklərindən asılırdı.

Bu, yalnız ənənə və ya xoş qoxu yaratmaq məqsədi daşımırdı. Ətirli bitkilər həşəratları uzaqlaşdırmaq üçün də istifadə edilirdi. Beləliklə, monqollar yaşadıqları məkanın təmizliyini qorumaq üçün təbiətin imkanlarından yararlanırdılar.

Bəs avropalılar monqolları niyə çirkli hesab edirdilər?

Çünki hər kəs başqasını öz adətləri və həyat tərzi ilə qiymətləndirməyə meyllidir.

Orta əsr Avropasında təmizlik anlayışı əsasən su və sabunla əlaqələndirilirdi. Su ilə yuyunmayan insanın təmiz olması təsəvvürə sığmırdı. Bu baxımdan, köçərilərin fərqli gigiyena üsulları avropalılar üçün anlaşılmaz görünürdü.

Halbuki XIII əsrdə Avropanın böyük şəhərlərində sanitar vəziyyət heç də ürəkaçan deyildi. Parisdə məişət tullantılarının küçələrə atılması adi hal idi, Londonda isə müasir mənada kanalizasiya sistemi mövcud deyildi.

Özlərini sivilizasiyanın daşıyıcısı hesab edən avropalıların “barbar” adlandırdıqları monqollar isə köçəri düşərgələrində müəyyən təmizlik və nizam-intizam qaydalarına əməl edirdilər.

Tüstü, piy, qum və qımız – bozqır həyatının özünəməxsus gigiyena vasitələri bunlar idi. Monqollar suyun müqəddəsliyinə dair inanclarına görə yuyunmaqda ondan geniş istifadə etməsələr də, təmizliyə biganə deyildilər. Onlar təbiətin başqa imkanlarından yararlanmağı öyrənmişdilər.

Rubruk və Plano Karpininin qeydlərini oxuyarkən insanı bir fikir düşündürür: biz çox vaxt öz həyat tərzimizi yeganə düzgün yol hesab edirik. Halbuki başqa mədəniyyətlərə qərəzsiz yanaşdıqda anlayırıq ki, təmizliyin də müxtəlif yolları var. Müdriklik isə bəzən məhz fərqli olanı anlamaq bacarığından başlayır.

Bir rahibin dəyişən münasibəti

Rubrukun monqolların həyat tərzi ilə bağlı müşahidələri onun dünyagörüşünə də təsir etmişdi. Əvvəlcə yad və xoşagəlməz hesab etdiyi tüstü qoxusuna zamanla alışmışdı.

Rəvayət xarakterli bir epizoda görə, rahib xəstələnəndə monqollar onun qaldığı yurtanı ardıc tüstüsü ilə doldurmuşdular. O, xəz döşək üzərində uzanaraq kəskin, lakin xoşagələn qoxunu içinə çəkirdi. Həmin an başa düşürdü ki, bu da qayğının bir formasıdır. Sadəcə, onun öyrəşdiyindən tamamilə fərqli bir qayğı.

Evə qayıtmazdan əvvəl Rubrukun köməkçisindən bədənini piy və qumla təmizləməsini istədiyi də söylənilir. Yoldaşları bu istəyinə gülsələr də, o, fikrindən dönməmişdi. Taxta qaşovla dərisi təmizlənərkən rahib bu qeyri-adi təcrübəni Romada necə izah edəcəyini düşünürdü. Yəqin ki, çoxları ona inanmayacaqdı.

Amma o, artıq bir həqiqəti anlamışdı: qarşısındakılar vəhşi deyildi. Onlar sadəcə təmizliyə öz yolları ilə nail olmağı bacaran, fərqli mədəniyyətin nümayəndələri idilər.

Bəzən təmizlik yalnız suda deyil, təbiətin imkanlarından düzgün istifadə etməkdə, fərqli həyat tərzinə hörmətlə yanaşmaqda və özgə hesab etdiyimiz insanlardan öyrənməyə hazır olmaqda da gizlənir.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az