İvolqada xüsusi ayrılmış otaqda, şüşə vitrin arxasında bir insan oturub. O, tərpənmir, danışmır, yemək yemir. Lakin buddistlər onun hələ də sağ olduğuna inanırlar. Üstəlik, onların fikrincə, o, sadəcə yaşamaqla kifayətlənmir, müəyyən mənada “gedir” və yenidən “qayıdır”.

Söhbət Rusiya buddistlərinin ruhani rəhbəri, XII Pandito Xambo-lama Daşi-Dorco İtiqilovdan gedir. O, 1927-ci ildə lotus pozasında əyləşərək şagirdlərindən ruhun rahatlığı üçün dua oxumalarını istəyib, daha sonra özü də duaya başlayıb və dərin meditasiyaya qərq olub. Bir müddət sonra həyat əlamətləri verməyib. Onu sidr ağacından hazırlanmış tabutda dəfn ediblər. 2002-ci ildə məzarı açıldıqda isə cəsədinin çürümədiyi məlum olub.

Həmin vaxtdan iyirmi ildən çox keçib. İtiqilovun cəsədi nəinki parçalanmayıb, müşahidəçilərin iddialarına görə, hətta dəyişməyə davam edir: bəzən şişir, bəzən quruyur, dərisi gah yumşalır, gah da sərtləşir. Rəsmi elm bu hadisəyə hələ də birmənalı izah verə bilmir. Buddist ənənəsi isə bunu ölüm deyil, dərin meditasiyanın xüsusi vəziyyətinin sübutu hesab edir.

Əsas müəmmа da məhz bu iki fərqli yanaşmanın arasında gizlənir.

Dəqiq nə məlumdur?

Daşi-Dorco İtiqilov 1852-ci ildə Zabaykalyedə anadan olub. O, Rusiya buddist sanqxasının XII Pandito Xambo-laması, yəni ali ruhani rəhbəri olub. Tibb və əczaçılıq sahələrini əhatə edən fundamental “Jor” əsəri də daxil olmaqla, təxminən əlliyə yaxın elmi və dini mətnin müəllifi hesab edilir.

1927-ci ilin iyununda, 75 yaşında olarkən şagirdlərini ətrafına toplayıb. Onlardan “Gedənə xeyir-dua” duasını oxumalarını istəyib. Lamalar buna cəsarət etmədikdə isə duanı özü oxumağa başlayıb. Ardınca meditasiyaya dalıb və buddist ənənəsinə görə, nirvanaya qovuşub.

İtiqilov ölümündən əvvəl xüsusi vəsiyyət də qoyub: cəsədi sidr ağacından hazırlanmış sarkofaqa yerləşdirilsin və müəyyən müddətdən sonra məzarı açılsın.

İlk eksqumasiya 1955-ci ildə, ikincisi isə 1973-cü ildə həyata keçirilib. Hər iki dəfə onun cəsədi gözlənildiyi kimi çürümüş vəziyyətdə olmayıb. Paltarları dəyişdirildikdən sonra yenidən əvvəlki yerinə qaytarılıb.

2002-ci ilin sentyabrında keçirilən üçüncü eksqumasiya isə artıq ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib. Prosesdə məhkəmə-tibbi ekspertlər və dövlət nümayəndələri də iştirak ediblər. Onların qarşılaşdıqları mənzərə adi elmi təsəvvürlərə sığmırdı.

Ekspertlər nə deyir?

Rusiya Məhkəmə-Tibbi Ekspertiza Mərkəzində araşdırmalara rəhbərlik edən patoloq-anatom Viktor Zvyaqin daha əvvəl çar ailəsinin qalıqları və müqəddəs sayılan şəxslərin cəsədləri üzərində tədqiqatlar aparmışdı. Lakin İtiqilovun cəsədi ilə bağlı qarşılaşdığı vəziyyət onun üçün də qeyri-adi idi.

Zvyaqinin sözlərinə görə, cəsəddə balzamlaşdırma əlamətləri aşkar edilməyib. Toxumaların zülal tərkibi canlı insanın toxumalarındakı göstəricilərə uyğun olub. Yaralardakı qan isə jelatinəbənzər vəziyyətdə qalıb.

Eksqumasiyada iştirak edən patoloq-anatom V. N. Çaşin müşahidələrini belə təsvir edib:

“Mən tamamilə canlı təsiri bağışlayan, elastik dəri hiss edirdim. Üstəlik, lamanın bütün oynaqları, hətta barmaqların ən kiçik oynaqları belə bükülürdü. Dərinin rəngi sağlam insanın dərisini xatırladırdı. Qara saçları, kirpikləri, qaşları vardı, dişləri isə əla vəziyyətdə qalmışdı”.

Fenomenin araşdırılması layihəsinə rəhbərlik edən tarix elmləri doktoru, professor Qalina Yerşova da bu hadisənin unikallığını vurğulayırdı. Onun sözlərinə görə, dünyada bu səviyyədə rəsmi şəkildə qeydə alınmış başqa bir nümunə yoxdur.

Yerşova qeyd edirdi ki, Tibetdə və Cənub-Şərqi Asiyada rast gəlinən digər müqəddəs lama qalıqları İtiqilovun cəsədindən fərqlənir. Həmin nümunələr adətən lak və qızıl örtüklə qorunur və canlı insanın bədəninə bənzəmir.

Brom fərziyyəsi: sirrin elmi izahı varmı?

2005-ci ildə elmi mətbuatda İtiqilov fenomeni ilə bağlı maraqlı bir fərziyyə irəli sürüldü. Bu versiya hadisəyə rasional izah vermək cəhdləri arasında ən çox müzakirə olunanlardan biri olaraq qalır.

Araşdırmalar zamanı İtiqilovun toxumalarında yüksək miqdarda brom aşkarlandığı bildirildi. CyberLeninka platformasında dərc olunan elmi materialda bunun təsadüfi çirklənmə deyil, bromun və ya tərkibində brom olan bitkilərin “məqsədyönlü, lakin fasilələrlə istifadəsi” ilə bağlı ola biləcəyi qeyd edilirdi.

Pavlov məktəbinin fiziologiya sahəsindəki tədqiqatlarından məlumdur ki, brom sinir sistemindəki oyanma proseslərinə təsir göstərir, xarici stimullara reaksiyanı zəiflədir. Böyük dozalarda mərkəzi sinir sisteminin fəaliyyətini ciddi şəkildə ləngidə bilər. Bununla belə, tənəffüs və qan dövranını tənzimləyən uzunsov beyin mərkəzlərinə təsiri nisbətən məhdud olur.

Başqa sözlə, nəzəri baxımdan brom orqanizmin fəaliyyətini kəskin şəkildə zəiflədən, anabiozu xatırladan vəziyyətin yaranmasına şərait yarada bilər. Bu zaman şüurlu fəaliyyət sönür, lakin orqanizmin bəzi həyati funksiyaları qorunub saxlanılır.

Fərziyyənin müəllifləri ehtimal edirdilər ki, İtiqilov dərin meditasiya və orqanizmin enerji mübadiləsinin dəyişdirilməsi yolu ilə belə bir vəziyyətə nail olub. Hazırlıq dövründə brom qəbulunun da sinir sisteminin fəaliyyətini zəiflətmiş ola biləcəyi güman edilir.

Toxumalarda kalsium, barium və stronsiumun yüksək miqdarı isə Zabaykalyenin geokimyəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, həmin elementlərin orqanizmdə baş verən proseslərə mümkün təsiri də tam aydınlaşdırılmayıb.

Dəyişən cəsəd: ölümündən sonra orqanizmdə nə baş verir?

Brom fərziyyəsi müəyyən suallara cavab verməyə çalışsa da, ən mühüm məsələlərdən birini izah edə bilmir: İtiqilovun cəsədi niyə dəyişməkdə davam edir?

Onun məzardan çıxarılmasından sonrakı ilk illərdə aparılan müşahidələr zamanı qeyri-adi hallar qeydə alındığı bildirilirdi.

Müşahidəçilərin məlumatlarına görə, cəsədin çəkisi əvvəlcə 46 kiloqram olub, sonradan 42 kiloqrama qədər azalıb. Əzələ toxumalarının vəziyyətində dəyişikliklər müşahidə edilib, bədən müəyyən müddətdən sonra daha möhkəm təsir bağışlayıb. Dərinin toxuması isə gah yumşaq, gah da sərt olub.

Buddist sanqxasının həkimi Aleksey Ajeyev hətta beynin pulsasiyası ilə bağlı qeyri-adi müşahidələrdən danışıb. Onun iddiasına görə, sağlam insanlarda beyin yarımkürələrinin müəyyən ritmik hərəkətləri dəqiqədə 3-4 dəfə qeydə alındığı halda, İtiqilovda bu göstərici bir olub.

Şahidlərin sözlərinə görə, 2003–2004-cü illərdə İtiqilovun iştirakı ilə keçirilən dini mərasimlər zamanı bəzi möminlər başgicəllənməsindən şikayətləniblər. Hətta cəsədə toxunan zaman elektrik boşalmasına bənzər hiss yaranması barədə məlumatlar da yayılıb.

Bütün bunlar, əlbəttə, təsdiqlənmiş elmi nəticələr deyil, müşahidəçilərin və şahidlərin söylədikləridir. Lakin iddialar doğrudursa, burada söhbət yalnız toxumaların qorunub saxlanılmasından deyil, müəyyən dəyişikliklərin davam etməsindən gedir.

Məhz bu məqam İtiqilov fenomenini daha da müəmmalı edir.

Bu sirr niyə indiyədək açılmayıb?

Əsas problem ondan ibarətdir ki, İtiqilovun cəsədi üzərində müasir tibbi cihazlarla hərtərəfli instrumental müayinə aparılmayıb. Nə rentgen, nə kompüter tomoqrafiyası, nə də elektroensefaloqrafiya vasitəsilə ətraflı tədqiqat həyata keçirilib.

Rusiya buddistlərinin rəhbəri Damba Ayuşev bunu belə izah edib:

“Onun bunu necə etdiyini bilmirik. Buna görə də həmin vəziyyəti nəyin poza biləcəyini də bilmirik”.

İndiyədək əsasən saç, dırnaq, dəri parçaları və digər bioloji nümunələr tədqiq olunub.

Bu isə o deməkdir ki, elmin İtiqilovun daxili orqanlarının, qan dövranı sisteminin və beyninin hazırkı vəziyyəti haqqında dolğun məlumatı yoxdur. Araşdırmalar əsasən toxuma səviyyəsində aparılıb. Həmin tədqiqatlarda isə toxumaların qeyri-adi şəkildə qorunub saxlanılması və balzamlaşdırma izlərinin aşkar edilməməsi diqqət çəkib.

Skeptiklər haqlı olaraq bildirirlər ki, tam instrumental müayinə aparılmadan bu hadisə ilə bağlı verilən istənilən izah fərziyyə olaraq qalacaq.

Möminlərin yanaşması isə tamamilə fərqlidir. Onların fikrincə, İtiqilovun cəsədi laboratoriya təcrübələrinin obyekti deyil, müqəddəs əmanətdir. Buna görə də onun üzərində hər hansı müdaxiləyə ehtiyatla yanaşılmalıdır.

Beləliklə, elmi araşdırmaların genişləndirilməsi ilə dini ənənənin qorunması arasında yaranan ziddiyyət sirrin açılmasını çətinləşdirir.

İtiqilovun qoyub getdiyi başqa bir sirr

İtiqilov haqqında müəmma yalnız onun qorunub saxlanılan cəsədi ilə məhdudlaşmır.

2005-ci ildə İvolqa datsanında qədim əlyazmalar arasında tibet dilində maraqlı bir mətn aşkarlanıb. Bu mətnin İtiqilovun əvvəlki həyatlarını təsvir edən tərcümeyi-halı olduğu bildirilir.

Əlyazmada onun on bir əvvəlki həyatından bəhs edilir: beşinin Hindistanda, beşinin Tibetdə, ikisinin isə Buryatiyada keçdiyi qeyd olunur.

Buddist rahiblər hesab edirlər ki, bu mətn onun ruhani kamilliyinin sübutlarından biridir. Onların inancına görə, əlyazmada ciddi uyğunsuzluq olsaydı, İtiqilovun “əbədi bədən” adlandırılan vəziyyətə çatması mümkün olmazdı.

Bu məqamı anlamaq vacibdir. Buddist ənənəsində İtiqilov sadəcə çürüməmiş meyit deyil. O, sağlığında xüsusi ruhani mərhələyə yüksəlmiş və həmin vəziyyəti ölümündən sonra da qoruyub saxlamış şəxs hesab olunur.

Başqa sözlə, buddistlər üçün onun bədəni məqsəd deyil, əldə etdiyi mənəvi kamilliyin göstəricisidir.

Elm üçün isə bu hadisə mövcud bioloji və fizioloji modellər çərçivəsində tam izah olunmayan bir fenomendir. Brom fərziyyəsi orqanizmin fəaliyyətinin necə zəiflədilə biləcəyinə dair müəyyən ehtimallar irəli sürür. Lakin toxumaların onilliklər ərzində necə qorunub saxlanıldığını, cəsəddə müşahidə edildiyi bildirilən dəyişikliklərin səbəbini və bu proseslərin mexanizmini açıqlamır.

Bəlkə də cavab hələ tam öyrənilməmiş biokimyəvi proseslərdə, insan orqanizminin imkanları haqqında bilmədiyimiz məqamlarda gizlənir. Bəlkə də buddistlərin “mənəvi kamillik” adlandırdığı anlayışla elmin hələ izah edə bilmədiyi hadisələr arasında əlaqə var.

Hələlik bunların heç biri təsdiqlənmiş elmi nəticə deyil.

İvolqa datsanında İtiqilovun cəsədi ildə səkkiz dəfə, əsas dini bayramlar zamanı ziyarətçilərə nümayiş etdirilir. İnsanlar buraya gəlir, şüşə vitrinin qarşısında dayanır və təxminən bir əsr əvvəl həyatını itirmiş insanın bədəninə baxırlar.

Onlar oradan fərqli hisslərlə ayrılırlar. Kimi bunu möcüzə, kimi mənəvi gücün təzahürü, kimi isə hələ açılmamış elmi sirr hesab edir.

Bir həqiqət isə dəyişmir: Daşi-Dorco İtiqilovun cəsədi onilliklərdir ki, alimlərin, din xadimlərinin və adi insanların diqqət mərkəzindədir. Onun sirri isə hələ də açılmayıb.

Bəlkə də bu hadisənin ən maraqlı tərəfi ölümün özündən daha çox, insanın həyat və ölüm arasındakı sərhəd haqqında təsəvvürlərini sual altına almasıdır.

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az