Təhlilin əsasında dayanan material rusiyayönümlü “Pravda.ru” nəşrinin hərbi bölməsində dərc olunmuş rəy yazısıdır. Müəllif Türkiyəni Rusiyaya qarşı “təhlükəli tərəfdaş” kimi təqdim edərək Moskvaya kəskin əks-tədbirlər görülməsini tövsiyə edir. Bu, faktları əks etdirən xəbər materialı deyil, ideoloji mövqedən yazılmış emosional rəy məqaləsidir, ona görə də təhlildə onun əsas iddialarını real hadisələrlə tutuşdurmaq və digər perspektivləri də əlavə etmək vacibdir.
Nə baş verib: faktiki arxa fon
İyulun 7–8-də Ankarada keçirilən NATO sammitində Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilk dəfə olaraq PURL (Prioritized Ukraine Requirements List) təşəbbüsünə açıq dəstək bəyan edib — bu, NATO müttəfiqlərinin ABŞ istehsalı silahları Ukrayna üçün maliyyələşdirdiyi mexanizmdir. Ərdoğan bildirib ki, Ankara həm öz ehtiyatlarından Ukraynaya hərbi yardımı davam etdirəcək, həm də PURL çərçivəsində töhfə verəcək. Eyni zamanda o, Rusiya-Ukrayna danışıqları üçün vasitəçi rolunu davam etdirmək istəyini də vurğulayıb və Türkiyənin Moskva ilə əlaqə kanallarından “Rusiyanı sülhə yönəltmək” üçün istifadə etdiyini bildirib.
Diqqətəlayiqdir ki, bu addıma qədər Türkiyə (İtaliya ilə yanaşı) məhz vasitəçilik mövqeyini əsas gətirərək PURL-dan kənarda qalan az sayda NATO üzvlərindən biri idi. Bəzi təhlilçilər Ərdoğanın bu addımını, F-35 proqramına yenidən qoşulmaq perspektivi ilə bağlı Vaşinqtona bir növ jest kimi də şərh edirlər — belə ki, S-400 sistemlərindən imtina məsələsi uzun müddət bu proqrama qayıdışın əsas maneəsi olub.
“Pravda.ru” yazısının əsas iddiaları
Məqalə Türkiyəni “əsas və təhlükəli rəqib” adlandıraraq Rusiyaya qarşı bir sıra “əks-tədbir” tövsiyə edir:
– Rusiyadakı türk kapitallı şirkətlərə (1600-dən çox şirkət, təxminən 700 milyard rubl illik dövriyyə) qarşı məhdudiyyətlər;
– “Akkuyu” AES-in tikintisində Rosatomun türk podratçıları rusiyalılarla əvəzləməsi və ya tikintini ləngitməsi;
– Türkiyəyə çarter reysləri və turların qadağan edilməsi;
– 2015-ci ildəki presedentin (Suriyada rus təyyarəçisinin öldürülməsindən sonra türk şirkətlərinə Rusiyada tikinti işlərinin qadağan edilməsi) təkrarlanması.
Müəllif həmçinin iddia edir ki, “Alabuqa” xüsusi iqtisadi zonasında (Tatarıstanda, hərbi dronların istehsal mərkəzi hesab olunur) türk şirkətlərinin iştirakı sabotaj və sənaye casusluğu riski yaradır. Bu, sənədləşdirilmiş fakt deyil, müəllifin şərhidir.
Digər tərəfdən baxış: kontekst nəyi göstərir
Türkiyənin balanslaşdırma siyasəti yeni deyil. Ankara müharibənin əvvəlindən bəri “iki tərəflə də danışan” nadir NATO üzvü rolunu oynayır: bir tərəfdən Ukraynaya Bayraktar kimi silahlar satır, digər tərəfdən Rusiya ilə enerji, turizm və ticarət əlaqələrini kəsməyib, qərb sanksiyalarına qoşulmayıb. PURL-a dəstək bu strategiyadan tam imtina demək deyil, daha çox onun daxilində balans nöqtəsinin bir qədər sürüşməsi kimi oxuna bilər.
S-400 məsələsi hələ də açıqdır
Yazıda “Ankaranın S-400-ləri Ukraynaya verəcəyi” ehtimalı irəli sürülsə də, bu, hazırkı mənbələrdə təsdiqlənməyən fərziyyədir. Əksinə, məhz S-400-lərdən imtina etməmək F-35 məsələsində əsas maneə olaraq qalır.
İqtisadi qarşılıqlı asılılıq ikitərəflidir
Türkiyə-Rusiya ticarət və investisiya əlaqələri təkcə Rusiyada fəaliyyət göstərən türk şirkətləri ilə məhdudlaşmır — Rusiya da Türkiyə üçün mühüm enerji tədarükçüsü (təbii qaz, “Türk Axını” boru kəməri) və turizm bazarıdır. Hər iki tərəf üçün kəskin qırılma qarşılıqlı iqtisadi itki deməkdir, bu da 2015-ci il presedentinin tam təkrarlanma ehtimalını azaldan amildir.
Hələ ki, məqalə ilə rəsmi siyasət arasında fərq var
Analitik yazıda səslənən təkliflər (embarqo, uçuşların dayandırılması və s.) hələlik Rusiyanın rəsmi dövlət siyasəti deyil, bunlar bir publisistin təklifləridir. Kreml səviyyəsində bu istiqamətdə rəsmi addımın atılıb-atılmayacağı ayrıca izlənməli məsələdir.
Ərdoğanın PURL təşəbbüsünə dəstəyi Türkiyə-Rusiya münasibətlərində həqiqətən diqqətəlayiq siqnaldır və Moskvada narahatlıq doğurması təbiidir. Lakin bunu “tərəfdaşlığın sonu” kimi deyil, Ankaranın uzun müddətdir apardığı çoxvektorlu balans siyasətinin növbəti epizodu kimi qiymətləndirmək daha realistdir. “Pravda.ru”da yer alan sərt cavab tədbirləri təklifi isə hələlik fərdi rəy müstəvisindədir və Rusiyanın rəsmi mövqeyini əks etdirdiyi sübut olunmayıb. Mövzunun inkişafını izləmək üçün Kreml və Türkiyə XİN-in rəsmi açıqlamalarını təqib etmək daha etibarlı mənbə olacaq.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az