Mixail Bulqakovun məşhur “Usta və Marqarita” romanında Ponti Pilatla səyyah təbliğatçı İeşua Ha-Nozri arasındakı hadisələr ilk baxışdan İncildəki süjeti xatırladır. Lakin yazıçı bibliya hekayəsini olduğu kimi təkrarlamır. Bulqakovun İeşuası sadəcə başqa adla təqdim olunan İsa Məsih deyil, özünəməxsus bədii obrazdır.

Bəs müəllif nə üçün ona birbaşa “İsa” və ya “Məsih” deməyib?

“İeşua” adı haradan gəlir?

İeşua adı qədim semit dillərinin yayıldığı mühitdə işlənən ada daha yaxındır. Rusdilli oxucuya tanış olan “İisus” forması isə adın yunan ənənəsi vasitəsilə ötürülməsindən yaranıb.

Buna görə Bulqakovun “İeşua” variantını seçməsi təsadüfi deyil. Bu ad oxucunu avtomatik olaraq başqa bir dil və tarixi-mədəni mühitə aparır. Yazıçı bununla hadisələri yalnız xristian ənənəsindəki hazır təsəvvürlərlə deyil, müstəqil bədii mətn kimi qəbul etməyə imkan yaradır.

Digər mühüm məqam isə “Məsih” sözüdür.

“Xristos” İsanın soyadı deyil. Bu, yunan mənşəli sözdür və “məsh olunmuş”, yəni “seçilmiş” və ya “məsh edilmiş” mənasını verən dini titul kimi işlənir. İbrani ənənəsində bunun qarşılığı “Məşiah” – “Məsih” anlayışıdır.

Deməli, Bulqakov qəhrəmanın adını dəyişməklə sadəcə tanınmış bibliya obrazını “gizlətməyə” çalışmır. O, oxucuya həmin qədim hadisəyə başqa rakursdan baxmaq imkanı yaradır.

İeşua əslində haradandır?

Romanda diqqət çəkən daha bir detal var.

İeşuadan haradan olduğu soruşulduqda o, Qamaladan gəldiyini bildirir. Bu səbəbdən “Ha-Nozri” ifadəsini birbaşa “Nazaretdən olan” kimi izah etmək məsələsinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bulgakov burada qəsdən müəyyən sirr və qeyri-müəyyənlik saxlayır.

Bu da obrazın adi bibliya personajının sadə surəti olmadığını göstərən detallardan biridir.

Pilatın hekayəsi kimin hekayəsidir?

Romanda Ponti Pilatın ətrafında cərəyan edən hadisələr Moskva süjetinin daxilində Ustanın yazdığı roman kimi təqdim olunur.

Amma burada Bulqakov daha mürəkkəb oyun qurur: Voland bu hekayədən xəbərdardır və onu sanki baş vermiş həqiqi hadisə kimi danışır.

Beləliklə, oxucunun qarşısında maraqlı suallar yaranır:

Bu hadisələrin əsl şahidi kimdir? Onları kim yazıb? Ustanın romanı nə dərəcədə bədii uydurmadır? Bəs Voland bunları haradan bilir?

Məhz bu səbəbdən romandakı obrazları sadə şəkildə bir-birinə uyğunlaşdırmaq – məsələn, “Pilat = Voland”, “İeşua = yalnız İncildəki İsa” kimi nəticələr çıxarmaq əsərin çoxqatlı məzmununu həddindən artıq sadələşdirərdi.

Bulqakov İsanı gizlədirdi, yoxsa yenidən düşündürürdü? Bəlkə də yazıçının məqsədi Məsihin adını gizlətmək deyildi.

Əksinə, Bulqakov oxucunu hamının tanıdığı bir hekayəyə yenidən baxmağa məcbur edirdi. Tanış adları, hazır dini formulları və əvvəlcədən məlum olan cavabları kənara qoyaraq, insanın həqiqət, vicdan, qorxu, hakimiyyət və mənəvi azadlıq qarşısındakı mövqeyini düşünməyə sövq edirdi.

İeşua obrazının əsas gücü də buradadır. O, romanda yalnız dini fiqur kimi deyil, həqiqətə sadiqliyin, mərhəmətin və daxili azadlığın simvolu kimi təqdim olunur.

Ponti Pilat isə hakimiyyət qarşısında həqiqəti görən, lakin qorxu və tərəddüd səbəbindən onu müdafiə etməyə cəsarət etməyən insan obrazına çevrilir.

Bulqakov bununla çox qədim bir hekayəni XX əsrin oxucusu üçün yenidən qurur.

Bəlkə də müəllif “Xristos” adını bilərəkdən kənarda saxlayaraq oxucuya hazır cavab vermək istəmirdi. O istəyirdi ki, oxucu əvvəlcə İeşua ilə qarşılaşsın, onun sözlərini eşitsin, Pilatın tərəddüdünü görsün və yalnız bundan sonra bu obrazın arxasında hansı böyük mənanın dayandığını özü müəyyənləşdirsin.

Bəs sizcə, Bulqakov nə üçün qəhrəmanına məhz “İeşua Ha-Nozri” adını verib? Bu, sadəcə tarixi-bədii seçim idi, yoxsa yazıçının daha dərin fəlsəfi məqsədi vardı?

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az