Azərbaycan məktəbinin yavaş-yavaş universitetə hazırlıq kursuna çevrilməsi təkcə təhsilimizin deyil, cəmiyyətimizin ən qanayan yaralarından biridir. Məktəb artıq kəşflərin edildiyi, şəxsiyyətin formalaşdığı bir məkan olmaqdan çıxıb, böyük bir “test marafonunun” məşq meydançasına çevrilib.
Bu mənzərəni yaradan səbəblər və onun gələcəyimizə vurduğu zərbələr heç də kiçik deyil. Gəlin, bu reallığa daha dərindən və yaradıcı bir pəncərədən baxaq.
1. Elmin testə məğlubiyyəti
Təhsil sistemimizdəki son dəyişikliklər, xüsusən də yuxarı siniflərdəki təmayülləşmə şagirdi repetitor yükündən xilas etmək niyyəti daşıyırdı. Amma nəticədə məktəbin özü rəsmi bir repetitor mərkəzi donunu geyindi.
Ruhsuzlaşan fənlər: Artıq sinifdə fizika kainatın sirlərini açmaq üçün, tarix isə bəşəriyyətin səhvlərindən dərs almaq üçün oxunmur. Yeganə hədəf Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) standartlarına uyğun düzgün variantı tapmaqdır. Dərin elmi biliklər sadəcə A, B, C, D və E variantları arasına sıxışdırılıb.
İtirilmiş gənclik saatları: Bir yeniyetmənin sosiallaşması, emosional zəkası və xəyal gücü üçün həyati əhəmiyyət daşıyan incəsənət, ədəbiyyat mütaliəsi və ya idman çox vaxt gərəksiz yük hesab edilir. Onların yerini bitib-tükənməyən sınaq imtahanları və sükut içində qaralanan cavab kartları tutur.
2. Cəmiyyətin “diplom sindromu” və şablon uğur anlayışı
Məktəbin bu qədər mexanikiləşməsinin əsas baiskarlarından biri təkcə təhsil proqramı deyil, bizim cəmiyyətin dərinliklərinə işləmiş ali təhsil sindromudur. Bu, az qala bir növ kağız pərəstişkarlığıdır.
Süni status yarışı: Cəmiyyətimizdə bir gəncin dəyəri çox vaxt onun topladığı bal və qəbul olduğu universitetlə ölçülür. Tələbə adını qazanmayan gənc sanki həyat yarışına 1-0 geridə başlayır, ailənin və qohumların qınaq obyektinə çevrilir.
Valideynin yanlış tələbi: Valideynlər məktəbdən övladlarına fərqli fikirlərə hörməti, çətinliklərdə ayaqda qalmağı və ya yaradıcı düşünməyi öyrətməsini yox, “mənim uşağım neçə bal toplayacaq?” sualının zəmanətini tələb edirlər.
3. Elm və Təhsil Nazirliyin yanlış mövqeyi: Təhsili uçuruma aparan qeyri-peşəkarlıq
Bütün bu ictimai təzyiqlərin fonunda təhsili idarə edən rəsmi qurumların – xüsusilə də aidiyyəti nazirliyin səhv mövqeyi vəziyyəti xilas etmək əvəzinə, daha da qəlizləşdirir. Problemi kökündən həll etmək əvəzinə, çox vaxt yalnız simptomlarla mübarizə aparılır.
Statistika xəstəliyi: Rəsmi dairələr təhsilin keyfiyyətini şagirdlərin xoşbəxtliyi, yaradıcılığı və psixoloji sağlamlığı ilə deyil, “neçə nəfər 600-dən yuxarı bal topladı”, “hansı məktəb reytinqdə neçənci oldu” kimi quru rəqəmlərlə ölçməyə meyillidir. Bu rəqəmlərin arxasında əzilən uşaq psixologiyası isə qulaqardı edilir.
Kosmetik islahatlar: Yeni təmayül modeli kağız üzərində mükəmməl görünsə də, infrastruktur, kadr potensialı və məzmun fəlsəfəsi dəyişmədən tətbiq edildiyi üçün iflasa uğrayır. Şagirdi test mexanizmindən çıxarmaq istəyib, məktəbin özünü rəsmi test mərkəzinə çevirmək məhz bu qeyri-peşəkar yanaşmanın nəticəsidir və bu amil təhsili birbaşa uçuruma aparır. Tədris proqramı ilə qiymətləndirmə mexanizmi (qəbul imtahanları) arasındakı uçurum aradan qalxmadıqca, istənilən yeni ad altındakı islahat köhnə hamamın yeni tasından başqa bir şey olmur.
4. Real həyatın sərt üzü və sınan ümidlər
Testlərlə və yanlış rəhbər qərarları ilə yüklənmiş bu mexanizmin ən acı nəticəsi isə qəbul sevincindən cəmi dörd il sonra özünü tam çılpaqlığı ilə göstərir.
Müsahibə otağındakı şok: 11 ilini ancaq qapalı testləri həll etməyə sərf edən, komanda işindən, ictimai çıxışlardan və praktik layihələrdən uzaq böyüyən gənc əmək bazarına atılanda böyük bir divara çırpılır.
Bazarın fərqli tələbi: Müasir şirkətlər artıq əzbərçi beyinlər axtarmır. Onlara fikrini aydın ifadə edə bilən, böhran anında standartlardan kənar çıxış yolları tapan və insanlarla sağlam ünsiyyət quran mütəxəssislər lazımdır. Bizim sistem isə gəncliyin ən enerjili, ən çevik illərini yalnız vərəq üzərindəki dairələri qaralamağa həsr edir.
Bina eyni, amma məqsəd dəyişməlidir
Azərbaycan məktəbini bu sınaq və imtahan xofu bataqlığından xilas etməyin yolu yalnız tədris planlarını yeniləməkdən və ya sənədlərdəki adları dəyişməkdən keçmir. Beyinlərdəki köklü düşüncə tərzi, ən əsası isə idarəetmə fəlsəfəsi dəyişməlidir.
Ali təhsil diplomu gələcək uğurun yeganə və mütləq açarı deyil. Məktəbin əsas vəzifəsi şagirdi sadəcə universitetin qapısına qədər ötürmək yox, onu həyatın fırtınalı yollarına təməl bacarıqlarla hazırlamaqdır. Əgər cəmiyyət və rəsmi qurumlar olaraq bu fərqi dərk etməsək, qeyri-peşəkar qərarların kölgəsində kağız üzərində çox savadlı, amma həyatın real sınaqlarında variant tapa bilməyən bir nəsil yetişdirməyə davam edəcəyik.
Vüqar Məmmədov