Bilirdinizmi? İnsan tarixində ən çox ölümə səbəb olan canlı nə köpəkbalığıdır, nə şir, nə də ilan. Bu, cəmi bir neçə milliqram ağırlığında olan ağcaqanaddır.
İnsanların təsəvvüründə ən təhlükəli canlılar adətən yırtıcı heyvanlar və zəhərli sürünənlərdir. Halbuki bəşəriyyətin ən amansız düşmənlərindən biri adi gözlə asanlıqla fərq edilən, kiçik bir həşəratdır. Malyariya daşıyan ağcaqanadlar tarix boyu milyonlarla insanın ölümünə səbəb olub, orduların taleyinə təsir göstərib, fəthləri ləngidib və dövlətlərin inkişafına ciddi maneələr yaradıb.
Alimlərin fikrincə, malyariya insanlıq tarixinin ən ağır xəstəliklərindən biridir. Bəzi məşhur hesablamalarda bu xəstəliyin bütün tarix boyu ölənlərin sayı milyardlarla ölçülür. Lakin yüz milyardlarla ölümə dair iddialar elmi baxımdan təsdiqlənmiş fakt hesab edilmir.
Anopheles — ölümcül parazitin daşıyıcısı
Malyariyanı yayan ağcaqanadlar *Anopheles* cinsinə aiddir. Bu cinsə yüzlərlə növ daxildir, lakin onların yalnız bir hissəsi malyariya parazitlərini insanlara ötürür.
Bu həşəratlara əsasən tropik və subtropik bölgələrdə — xüsusilə Afrikada, Cənubi Asiyada və Latın Amerikasında rast gəlinir. İsti iqlim, rütubət və ağcaqanadların çoxalması üçün əlverişli su hövzələri onların yayılmasını asanlaşdırır.
Malyariyanın törədicisi isə *Plasmodium* cinsinə aid birhüceyrəli parazitlərdir. Xəstəlik insana, əsasən, yoluxmuş dişi *Anopheles* ağcaqanadının dişləməsi ilə keçir.
Niyə yalnız dişi ağcaqanad dişləyir?
Dişi ağcaqanadların yumurtalarının inkişafı üçün qanda olan zülallara ehtiyacı var. Erkəklər isə əsasən nektar və digər bitki mənşəli şəkər mənbələri ilə qidalanırlar.
Yoluxmuş dişi ağcaqanad insanı dişləyərkən tüpürcəyi vasitəsilə paraziti orqanizmə ötürə bilər. Ağcaqanadın tüpürcəyindəki maddələr qanın laxtalanmasını zəiflədir və onun qidalanmasını asanlaşdırır.
Bəzən cəmi bir neçə saniyə davam edən bu təmas insan orqanizmində ağır xəstəliyin başlanğıcı ola bilər.
Parazit orqanizmdə necə yayılır?
İnsan orqanizminə daxil olan “Plasmodium” parazitləri əvvəlcə qaraciyərə çatır. Burada hüceyrələrə daxil olaraq çoxalır, daha sonra qan dövranına keçir və eritrositləri — qırmızı qan hüceyrələrini — yoluxdurur.
Parazitlər eritrositlərin daxilində inkişaf edir və çoxalırlar. Nəticədə yoluxmuş hüceyrələr parçalanır, yeni parazitlər qana yayılır və digər eritrositləri yoluxdurur. Bu prosesin təkrarlanması xəstəliyin əsas əlamətlərinin yaranmasına səbəb olur.
Malyariyanın tipik simptomları arasında yüksək hərarət, üşütmə, tərləmə, baş ağrısı və güclü halsızlıq var. Bəzi hallarda xəstəlik qanazlığına, orqanların zədələnməsinə və həyati təhlükəli ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər.
Tutmaların təkrarlanma intervalı parazitin növündən asılıdır. Bəzi növlərdə hərarət tutmaları təxminən 48 saatdan bir, digərlərində isə 72 saatdan bir müşahidə oluna bilər. Bununla belə, bütün xəstələrdə simptomlar bu qədər dəqiq və müntəzəm şəkildə təkrarlanmır.
İmmunitetlə mübarizə və dərmanlara davamlılıq
Malyariya parazitlərinin təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri insanın immun sistemindən yayınmaq və müxtəlif dərmanlara qarşı davamlılıq qazanmaq qabiliyyətidir.
Parazitlərin bəzi növləri yoluxmuş eritrositlərin səthindəki zülalları dəyişdirərək immun sisteminin onları tanımasını çətinləşdirir. Bəzi növlər isə qaraciyərdə müəyyən müddət gizli qala bilər. Məsələn, “Plasmodium vivax” qaraciyərdə hərəkətsiz formalar yaradaraq xəstəliyin aylar, hətta illər sonra yenidən üzə çıxmasına səbəb ola bilər.
Digər ciddi problem dərmanlara davamlılıqdır. Vaxtilə malyariyanın müalicəsində geniş istifadə edilən xlorokinin effektivliyi parazitin davamlılıq qazanması nəticəsində bir çox bölgədə azalıb. Bu səbəbdən müasir müalicədə əsasən artemisinin əsaslı kombinə edilmiş preparatlardan istifadə olunur.
Alimlər həm parazitin biologiyasını daha dərindən öyrənməyə, həm də yeni dərmanlar və peyvəndlər hazırlamağa çalışırlar.
Malyariya ağcaqanadını necə tanımaq olar?
“Anopheles” ağcaqanadlarının bəzi növlərini digər ağcaqanadlardan fərqləndirən əlamətlər var. Onlar istirahət edərkən bədənlərini və qarın hissələrini səthə nəzərəçarpacaq bucaq altında saxlaya bilirlər. Bir çox digər ağcaqanad növü isə səthə daha paralel vəziyyətdə dayanır.
Bu xüsusiyyət entomoloqlara onları tanımaqda kömək edir. Lakin bütün “Anopheles növlərini yalnız bu əlamətə əsasən dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Malyariya ilə mübarizədə yeni mərhələ
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, malyariya hər il yüz milyonlarla insanı yoluxdurur və yüz minlərlə insanın həyatına son qoyur. Xəstəliyin yükü xüsusilə Afrikanın Saxaradan cənubunda yerləşən ölkələrdə ağırdır. Ölüm hallarının böyük hissəsi beş yaşadək uşaqların payına düşür.
Malyariya ilə mübarizədə mühüm addımlardan biri peyvəndlərin hazırlanması olub. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2021-ci ildə RTS,S peyvəndinin geniş tətbiqini tövsiyə edib. Daha sonra R21/Matrix-M peyvəndi də tövsiyə olunan peyvəndlər sırasına daxil edilib.
Bu peyvəndlər tam qorunma təmin etmir, lakin xüsusilə uşaqlar arasında ağır xəstəlik və ölüm riskinin azaldılmasına kömək edir. Onların ağcaqanad torları, həşəratlara qarşı mübarizə, erkən diaqnostika və effektiv müalicə ilə birlikdə tətbiqi daha yaxşı nəticələr verir.
Malyariya ilə mübarizə hələ başa çatmayıb. Bununla belə, bəşəriyyət tarix boyu milyonlarla insanın həyatına son qoymuş xəstəliyə qarşı mübarizədə mühüm elmi nailiyyətlər əldə edib.
Kiçik canlı, böyük təhlükə
Malyariya təkcə tibbi problem deyil. Tarixin müxtəlif dövrlərində bu xəstəlik orduların döyüş qabiliyyətinə, köçlərə, məskunlaşmaya və iqtisadi inkişafa təsir göstərib. Məşhur tarixi şəxsiyyətlərin, o cümlədən Makedoniyalı İsgəndərin ölüm səbəbi ilə bağlı irəli sürülən ehtimallar arasında da malyariya var. Lakin onun bu xəstəlikdən öldüyü sübuta yetirilməyib.
Ağcaqanad isə bütün bunlardan xəbərsizdir. O, sadəcə öz bioloji ehtiyaclarını ödəmək üçün qida axtarır. İnsan üçünsə bu kiçik həşəratın bir dişləməsi bəzən ölüm-dirim məsələsinə çevrilə bilər.
Təbiətdə təhlükənin ölçüsü həmişə onun zahiri görünüşü ilə müəyyən edilmir. Bəzən ən böyük təhlükə gözlə çətinliklə seçilən bir canlının içində gizlənir.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az