“PayPal”ın həmtəsisçilərindən biri, “Facebook”un ilk xarici investorlarından olan və sərvəti milyardlarla ölçülən Piter Til son illərdə Antixrist haqqında qapalı mühazirələr oxuyur. Bu görüşlər San-Fransisko, Neşvill və Roma kimi şəhərlərdə keçirilir. Tədbirlərə maraq böyükdür: auditoriyada filosoflar, ilahiyyatçılar, vençur investorları və dünyanın ən varlı insanlarından biri Apokalipsis dilində danışmağa başlayanda bunun nə məna daşıdığını anlamaq istəyən şəxslər yer alır.
Tilin fikrincə, Əntixrist hakimiyyətə gəldikdə özünü texnologiyanın və elmin yaratdığı ekzistensial təhlükələrdən bəşəriyyəti qoruyan xilaskar kimi təqdim edə bilər. O, süni intellektin və iqlim siyasətinin qlobal səviyyədə tənzimlənməsini müdafiə edəcək, nəticədə texnoloji tərəqqi dayanacaq, vahid dünya hökuməti formalaşacaq və ABŞ-ın mövcudluğu təhlükə altına düşəcək.
Tilin son çıxışlarında Barak Obama və Roma Papası XIV Lev kimi şəxslər də süni intellekt təhlükəsi ilə bağlı narahatlıqlardan qlobal idarəetmə gündəliyini irəli sürmək üçün istifadə edən fiqurlar kimi təqdim olunur.
İlk baxışdan bu fikirlər paranoyak düşüncənin məhsulu təsiri bağışlaya bilər. Lakin məsələyə daha dərindən yanaşdıqda ortada daha ciddi bir problem görünür: texnoloji inkişafın məhdudlaşdırılması sadəcə iqtisadi və siyasi mübahisə olmaqdan çıxarılaraq mütləq şərə qarşı mübarizə kimi təqdim edilir. Belə olduqda tənzimləməyə müqavimət göstərmək iqtisadi seçim deyil, dini və mənəvi borc səviyyəsinə yüksəldilir.
Rene Jirarın nəzəriyyəsi: Günah keçisi kimdir?
Piter Tilin düşüncə sistemini anlamaq üçün fransız filosofu və ədəbiyyatşünası, katolik mütəfəkkir Rene Jirara müraciət etmək lazımdır. Til özünü Jirarın nəzəriyyəsinə ciddi şəkildə bağlı olan mütəfəkkir kimi təqdim edir və onu intellektual inkişafına ən böyük təsir göstərən şəxslərdən biri hesab edir.
Jirarın əsas nəzəriyyəsi “mimetik istək” anlayışına söykənir. Bu yanaşmaya görə, insanlar çox vaxt nəyisə öz ehtiyaclarına əsasən deyil, başqalarının onu arzuladığını gördükləri üçün istəyirlər. Belə təqlid rəqabətə, paxıllığa və münaqişəyə səbəb olur.
Rəqabət güclənərək cəmiyyətin sabitliyini təhdid etdikdə insanlar münaqişənin səbəbini müəyyən bir şəxsin və ya qrupun üzərinə atmağa başlayırlar. Beləliklə, günah keçisi meydana çıxır. İcma bütün problemlərin məsuliyyətini onun üzərinə qoyur, onu cəzalandırır və ya qovur. Bu addım müvəqqəti olaraq birliyi bərpa edə bilər.
Jirarın fikrincə, bir çox qədim dini miflər məhz belə mexanizmlərin gizlədilməsi üzərində qurulub. Hadisələr adətən qurbanı günahkar hesab edənlərin nöqteyi-nəzərindən nəql edilir.
Xristianlıq isə bu mexanizmi fərqli şəkildə üzə çıxarır: İsanın təqib və edam edilməsini günahsız qurbanın başına gətirilən haqsızlıq kimi təqdim edir. Bununla da günah keçisi mexanizminin mahiyyəti açılır.
Ancaq Jirarın yanaşmasına görə, bu həqiqətin üzə çıxması zorakılığı aradan qaldırmır. Əksinə, insanları münaqişələri həll etmək üçün başqa yollar axtarmağa məcbur edir. Çünki günah keçisinin əslində günahsız ola biləcəyini dərk edən cəmiyyət əvvəlki mexanizmlə eyni rahatlıqla birləşə bilmir.
Piter Til bu nəzəriyyəni necə dəyişdirir?
Til Jirarın nəzəriyyəsini özünəməxsus şəkildə şərh edir. Onun düşüncəsində texnoloji tərəqqi insanları rəqabətin və qarşıdurmanın dağıdıcı nəticələrindən uzaqlaşdıra biləcək əsas vasitəyə çevrilir.
Məntiq belədir: texnologiyalar inkişaf etdikcə yeni imkanlar yaranır, iqtisadi resurslar və insanların fəaliyyət sahələri genişlənir. Belə şəraitdə hər kəsin inkişaf etmək üçün daha çox imkanı olur və məhdud resurslar uğrunda mübarizə zəifləyə bilər.
Əksinə, tərəqqinin dayanması durğunluq yaradır. İnsanların gələcəyə dair ümidləri azaldıqda onlar mövcud imkanlar uğrunda daha kəskin mübarizəyə başlayır və cəmiyyət yenidən düşmən axtarışı ilə müşayiət olunan qarşıdurma mərhələsinə qayıda bilər.
Tilin yanaşmasında həlledici məqam bundan sonra başlayır. O, texnologiyaların təhlükəsizlik, iqlim və ya etik səbəblərlə məhdudlaşdırılmasını yalnız konkret siyasət seçimi kimi deyil, gələcəkdə qlobal miqyaslı məcburetmə sisteminin yaranmasına yol aça biləcək proses kimi görür.
Süni intellekti, genetikanı və karbon emissiyalarını tənzimləyən dünya hökuməti, onun məntiqinə görə, insanları vahid idarəetmə sistemi altında birləşdirə və bu sistemin maraqlarına uyğun olmayanları günah keçisinə çevirə bilər.
Bəşəriyyəti xilas etmək və təhlükəsizliyi təmin etmək vədi ilə hakimiyyətə gələn fiqur isə Əntixrist obrazı ilə əlaqələndirilir. Çünki belə bir sistem, Tilin fikrincə, insanları gələcəyə aparan texnoloji sıçrayışın qarşısını ala bilər.
Burada mühüm bir sual yaranır: texnoloji inkişafdan böyük sərvət qazanan milyarder niyə öz arqumentlərini Bibliyanın son zamanlar haqqında təsvirlərinə əsaslandırmağa çalışır?
Texnologiyanın məhdudlaşdırılması niyə dini məsələyə çevrilir?
Cavabın bir hissəsi siyasi və iqtisadi maraqlarla bağlı ola bilər.
Süni intellektin, genetika texnologiyalarının və digər innovasiyaların məhdudlaşdırılmasına qarşı dünyəvi arqumentlər müəyyən həddə qədər təsirli görünür. Məsələn, tənzimləmənin innovasiyaları ləngidəcəyini və iqtisadi artıma mane olacağını söyləmək mümkündür. Lakin cəmiyyət buna haqlı olaraq belə cavab verə bilər: iqtisadi artımdan və mənfəətdən daha vacib dəyərlər də mövcuddur.
Teoloji arqument isə mübahisənin mahiyyətini dəyişir. Əgər texnologiyaların məhdudlaşdırılması Əntixristin hakimiyyətə gəlməsinə şərait yarada bilərsə, məsələ artıq iqtisadi səmərəlilikdən çıxaraq dünyanın xilası, yaxşı ilə şərin mübarizəsi səviyyəsinə keçir.
Belə bir yanaşmada kompromisə yer qalmır. Tənzimləməni dəstəkləyənlər sadəcə fərqli mövqedə olan siyasətçilər deyil, az qala bəşəriyyətin gələcəyini təhlükəyə atan qüvvələr kimi təqdim edilirlər.
Bu, siyasi mübahisənin dini müstəviyə keçirilməsinin güclü üsuludur. Texnoloji şirkətlərin və onların rəhbərlərinin maraqları ümumbəşəri məqsəd kimi təqdim edilə bilər, rəqiblərin mövqeyi isə mənəvi cəhətdən şübhəli elan olunur.
Beləliklə, texnoloji tərəqqiyə qoyulan məhdudiyyətlərə qarşı mübarizə iqtisadi maraqların müdafiəsi olmaqdan çıxaraq müqəddəs missiya təsiri bağışlayır.
Silikon Vadisinin gizli dini: Ölümü məğlub etmək arzusu
Məsələnin digər tərəfi texnoloji elitaların insan və həyat haqqında təsəvvürləri ilə bağlıdır.
Silikon Vadisinin bir sıra nüfuzlu nümayəndələri transhumanizm ideyalarına maraq göstərirlər. Bu düşüncə istiqaməti insanın bioloji məhdudiyyətlərini texnologiyanın köməyi ilə aradan qaldırmağın mümkünlüyünü araşdırır.
“OpenAI” rəhbəri Sem Altman insanın gələcəkdə öz bioloji xüsusiyyətlərini daha çox idarə edə biləcəyi barədə fikirlər səsləndirib. İlon Maskın “Neuralink” şirkəti beyin-kompüter interfeysləri üzərində işləyir. Brayan Conson isə qocalma prosesini ləngitmək və bioloji göstəricilərini yaxşılaşdırmaq məqsədilə müxtəlif üsullara böyük vəsait sərf edir.
Bu təşəbbüslərin hamısını eyni fəlsəfəyə aid etmək düzgün olmazdı. Lakin onların bir hissəsində ortaq bir ideya görünür: insanın ölüm, xəstəlik və bioloji məhdudiyyətlər üzərində nəzarətini artırmaq.
Tənqidçilər bu yanaşmada qədim qnostik düşüncənin izlərini görürlər. Qnostik ənənələrin bəzi istiqamətlərində maddi dünya və bədən insanın həqiqi mahiyyətinə mane olan məhdudiyyətlər kimi təqdim edilir, xilas isə bu məhdudiyyətlərin aşılması ilə əlaqələndirilir.
Xristianlığın katolik və pravoslav ənənələrində isə bədən və maddi dünya prinsip etibarilə rədd edilmir. Əksinə, təcəssüm və Məsihin dirilməsi xristian inancının mərkəzi elementləridir. Xilas yalnız ruhun bədəndən azad olması deyil, bədənin dirilməsi və yaradılışın yenilənməsi ideyası ilə də bağlıdır.
Burada Piter Tilin dünyagörüşündə maraqlı bir ziddiyyət meydana çıxır. O, xristian teologiyasına istinad edir, lakin texnoloji inkişaf və insanın bioloji məhdudiyyətlərini aşmaqla bağlı ideyalara da ciddi maraq göstərir.
Əgər insanın ölüm üzərində qələbəsi texnologiyanın köməyi ilə əldə ediləcək əsas məqsədə çevrilirsə, onda xilas anlayışının dini məzmunu ilə texnoloji proqramın məqsədləri arasında gərginlik yaranır.
Bir tərəfdə insanın məhdudluğunu qəbul etməyə çağıran dini ənənə, digər tərəfdə isə həmin məhdudluqları aradan qaldırmaq istəyən texnoloji dünyagörüşü dayanır.
Din yenidən qayıdır, amma bu dəfə elitaların dilində
Piter Tilin fəaliyyəti daha geniş sosial tendensiyanın bir hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər: dini dilin ictimai müzakirələrə qayıdışı.
Ancaq burada diqqətçəkən məqam budur ki, bu qayıdış yalnız ənənəvi dini icmalardan və ya sosial ədalət tələb edən kütlələrdən gəlmir. O, milyarderlər, texnoloji şirkət rəhbərləri və nüfuzlu intellektual dairələr arasında da özünü göstərir.
Tarixdə din bəzən yoxsulların müdafiəsi, sosial ədalət və bərabərlik uğrunda mübarizənin əsasına çevrilib. Latın Amerikasında azadlıq teologiyası və ABŞ-da qaradərililərin vətəndaş hüquqları uğrunda hərəkatında dini ideyalar mühüm rol oynayıb.
Elitaların dini ritorikası isə başqa məqsədlərə də xidmət edə bilər. Belə hallarda dini düşüncə mövcud hakimiyyət münasibətlərini əsaslandırmaq və ya iqtisadi və texnoloji fəaliyyətə qoyulan məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq üçün istifadə edilə bilər.
Piter Tilin yanaşması da bu baxımdan diqqət çəkir. O, texnoloji tərəqqinin müqəddəsləşdirildiyi, dövlət tənzimləməsinin isə təhlükəli və hətta şər qüvvə kimi təqdim olunduğu dini-siyasi dünyagörüşünü müdafiə edir.
Bu ideyaların yayılması üçün maliyyə, intellektual şəbəkələr, nəşrlər və tədbirlər mühüm rol oynayır. Beləliklə, söhbət yalnız bir milyarderin şəxsi dini maraqlarından deyil, texnologiyanın gələcəyi barədə ictimai təsəvvürlərə təsir göstərmək imkanından gedir.
Yaxın onilliklərdə din müxtəlif sosial qrupların öz siyasi və iqtisadi proqramlarını əsaslandırmaq üçün mübarizə apardığı ideoloji sahələrdən birinə çevrilə bilər.
Antixrist obrazı və siyasi psixologiya
Apokaliptik düşüncənin cəlbedici tərəfi onun mürəkkəb dünyanı sadə sxemə çevirməsidir. İnsanlara iki düşərgə təqdim olunur: yaxşılar və pislər, xilaskarlar və məhv edənlər, işıq və qaranlıq.
Bu bölgüdə insanın hansı tərəfdə olduğunu müəyyənləşdirməsi asanlaşır. O, artıq mürəkkəb siyasi qərarların nəticələrini ayrıca qiymətləndirmək məcburiyyətində qalmır. Özünü yaxşıların tərəfində hesab edirsə, qarşı tərəfin arqumentlərini dinləməyə ehtiyac duymaya bilər.
Rene Jirarın nəzəriyyəsi baxımından bu, təhlükəli mexanizmdir. Çünki günah keçisi yaratmaq meyli yox olmur, sadəcə yeni formalar alır.
Beləliklə, süni intellektin təhlükəsizliyi, ekoloji risklər və genetik müdaxilənin etik sərhədləri kimi mürəkkəb məsələlər kosmik mübarizənin tərkib hissəsi kimi təqdim olunur.
Bu yanaşma öz tərəfdarlarına psixoloji rahatlıq da verə bilər. Əgər sən mütləq şərə qarşı mübarizə apardığına inanırsansa, seçdiyin vasitələri və onların mümkün mənfi nəticələrini əsaslandırmaq daha asan olur.
Dinin koqnitiv elmi sahəsində aparılan araşdırmalar göstərir ki, insanlar hadisələrdə şüurlu fəaliyyət göstərən qüvvələr axtarmağa, mürəkkəb prosesləri məqsədli planlarla izah etməyə və güclü düşmən obrazı üzərində qurulan hekayələrə inanmağa meyilli ola bilərlər.
Bu xüsusiyyətlər insan düşüncəsinin universal cəhətlərindəndir. Lakin siyasi və dini ritorikada onlardan istifadə edildikdə mürəkkəb problemlərin rasional müzakirəsi çətinləşə bilər.
Papa XIV Lev və texnoloji tərəqqinin sərhədləri
Piter Tilin yanaşmasını daha yaxşı anlamaq üçün Roma Papası XIV Lev ilə bağlı mübahisələrə də diqqət yetirmək lazımdır.
Burada bir tarixi dəqiqləşdirmə vacibdir: XIV Lev 2024-cü ildə deyil, 8 may 2025-ci ildə Roma Papası seçilib.
XIV Lev süni intellektin etik istifadəsi, texnoloji inkişafın insan ləyaqətinə təsiri və ekoloji problemlər kimi məsələlərə diqqət yetirən dini ənənəni davam etdirir. Bu mövqedən çıxış edənlər texnologiyanın inkişafının yalnız iqtisadi səmərəliliklə ölçülməməli olduğunu, onun insanlara və ətraf mühitə təsirlərinin də nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayırlar.
Piter Tilin dünyagörüşü ilə bu yanaşma arasında ciddi fikir ayrılığı mövcuddur. Til texnoloji inkişafın məhdudlaşdırılmasını gələcəkdə azadlığın və innovasiyanın itirilməsi riski ilə əlaqələndirir. Texnoloji inkişafın etik sərhədlərini müdafiə edənlər isə nəzarətsiz tərəqqinin özü də insan azadlıqlarını və ictimai təhlükəsizliyi təhdid edə biləcəyini bildirirlər.
Bu mübahisəni Jirarın nəzəriyyəsi prizmasından da şərh etmək mümkündür.
Bir tərəfdə texnoloji rəqabətin və sonsuz inkişaf arzusunun cəmiyyətə yeni münaqişələr gətirə biləcəyini düşünənlər dayanır. Digər tərəfdə isə texnoloji imkanların məhdudlaşdırılmasının bəşəriyyəti durğunluğa və mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətə sürükləyə biləcəyindən narahat olanlar var.
Beləliklə, müasirliyin iki fərqli xristian şərhi qarşı-qarşıya gəlir: biri tərəqqinin insanı xilas edə biləcəyinə ümid bəsləyir, digəri isə tərəqqinin sərhədsizləşməsinin özü təhlükəyə çevrilə biləcəyini vurğulayır.
Bu qarşıdurmanın gələcəkdə dini və siyasi müzakirələrə daha çox təsir göstərməsi mümkündür.
Dünyəviləşmə başa çatmayıb: Din yeni formalar alır
XX əsrdə geniş yayılan dünyəviləşmə nəzəriyyələri dinin ictimai həyatda rolunun tədricən azalacağını proqnozlaşdırırdı. Lakin müasir mənzərə daha mürəkkəbdir.
Bir çox insan ənənəvi dini institutlardan uzaqlaşsa da, həyatın mənası, ölüm, xilas, gələcək və insanın dünyadakı yeri ilə bağlı suallara cavab axtarmaqda davam edir.
Bu ehtiyac bəzən yeni formalarda üzə çıxır. Texnoloji milyarderlərin bir qismi süni intellektə, insan şüurunun rəqəmsal mühitə köçürülməsinə və ömrün qeyri-məhdud uzadılmasına dair ideyalara böyük ümid bəsləyir.
Bu yanaşmalar ənənəvi din olmasa da, bəzən ona bənzər vədlər verir: insanın ölüm üzərində qələbəsi, gələcəyin xilas edilməsi və daha mükəmməl dünyanın qurulması.
Digər tərəfdən, effektiv altruizm kimi dünyəvi düşüncə istiqamətləri də gələcək nəsillərin rifahına və mümkün fəlakətlərin qarşısının alınmasına xüsusi əhəmiyyət verir. Bu yanaşmaların öz daxilində ciddi fərqlər olsa da, bəzən gələcək naminə indiki qərarların necə verilməli olduğu barədə dini esxatologiyanı xatırladan müzakirələr yaranır.
Çində dövlət nəzarətinin genişləndirilməsi, Hindistanda dini-milli kimliklə texnoloji inkişafın uzlaşdırılması cəhdləri də texnologiya, hakimiyyət və dünyagörüşü arasındakı münasibətlərin müxtəlif formalarda qurulduğunu göstərir.
Bütün bu nümunələri eyniləşdirmək olmaz. Lakin onların ortaq cəhəti insanlığın gələcəyini müəyyənləşdirmək iddiasının yalnız iqtisadi və siyasi arqumentlərlə deyil, həm də mənəvi və ideoloji təsəvvürlərlə əsaslandırılmasıdır.
Ən təhlükəli məqam: Hakimiyyətini müqəddəs missiya hesab edən milyarder
Əsas sual budur: dünyanın ən güclü texnologiyalarına nəzarət edən insanlar bu fəaliyyətə qoyulan hər hansı məhdudiyyəti mütləq şər kimi qəbul etməyə başlasalar, nə baş verər?
Tarixdə özünü bəşəriyyətin xilaskarı hesab edən siyasi liderlərin ideyalarının fəlakətli nəticələrə səbəb olduğu çoxsaylı nümunələr var. Belə liderlər öz məqsədlərini adi siyasi proqram kimi deyil, tarixi zərurət və ya müqəddəs missiya kimi təqdim ediblər.
Bu gün isə oxşar mütləqçilik təhlükəsi fərqli güc mərkəzlərində də meydana çıxa bilər. Süni intellekt, biotexnologiya, insan genomunun redaktəsi və gələcəkdə insan imkanlarını aşan sistemlərin yaradılması kimi sahələrdə qərar qəbul edənlərin fəaliyyəti milyardlarla insanın həyatına təsir göstərə bilər.
Piter Til savadlı, fəlsəfi düşüncəyə malik və mürəkkəb ideyalarla işləməyi bacaran şəxsdir. Məhz buna görə onun mövqeyini sadəcə qeyri-adi dini maraq kimi qiymətləndirmək kifayət etmir.
Onun yanaşmasında diqqət çəkən məqam texnoloji tərəqqinin şəxsi və iqtisadi maraqlarla yanaşı, bəşəriyyətin xilası haqqında geniş bir dünyagörüşünə bağlanmasıdır. Bu çərçivədə texnologiyaların məhdudlaşdırılmasına qarşı çıxmaq yalnız iqtisadi seçim deyil, yaxşı ilə şər arasında mübarizənin bir hissəsi kimi təqdim olunur.
Ancaq texnoloji inkişafın təhlükəsizlik, etik məsuliyyət və ictimai nəzarətlə uzlaşdırılması zərurəti dini düşmən obrazları ilə həll edilə bilməz. Eyni zamanda, innovasiyalara nəzarət adı altında həddindən artıq mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin yaranması riski də ciddi müzakirə olunmalıdır.
Əsas məsələ tərəqqi ilə təhlükəsizlik arasında düzgün tarazlıq qurmaq, texnoloji imkanları cəmiyyətin rifahına yönəltmək və bu gücə sahib olanların hesabatlılığını təmin etməkdir.
Çünki ən böyük təhlükə texnologiyanın özündən deyil, onun sahibi olan insanların öz məqsədlərini müzakirədən kənar, toxunulmaz və müqəddəs hesab etməsindən yarana bilər.
Yaxın onilliklərdə dinin siyasi və iqtisadi mübahisələrdə daha fəal istifadə olunması mümkündür. Əgər mürəkkəb ictimai problemlər kompromisin mümkün olmadığı mütləq yaxşı ilə mütləq şər arasındakı mübarizəyə çevrilərsə, rasional müzakirə üçün yer daralacaq.
Piter Tilin Antixrist haqqında mühazirələri də məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir: onlar yalnız bir milyarderin dini dünyagörüşünü deyil, texnologiyanın gələcəyi uğrunda mübarizənin hansı ideoloji istiqamətdə inkişaf edə biləcəyini də göstərir.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az