Vasili Oşepkov sambo güləşinin yaradıcılarından biri, Yaponiyada cüdo sənətinə yiyələnən ilk rusiyalılardan və sovet kəşfiyyatının əməkdaşlarından idi. Lakin onu şöhrətə aparan bilikləri sonradan özünə qarşı ittihama çevrildi. 1937-ci ildə “Yaponiyanın xeyrinə casusluq” ittihamı ilə həbs edilən Oşepkov cəmi səkkiz gün sonra həbsxanada həyatını itirdi. Onun adı uzun müddət unudulsa da, yaratdığı məktəb yaşamaqda davam etdi.

Saxalinli yetimin qeyri-adi taleyi

1937-ci il oktyabrın 2-nə keçən gecə Moskvada Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun güləş müəlliminin mənzilinin qapısı döyüldü.

Ev sahibi ağır bədənli, ürək xəstəliyindən əziyyət çəkən bir kişi idi. O, yavaş-yavaş geyindi. Həyat yoldaşı Anna ona paltosunu və nitroqliserin şüşəciyini uzatdı.

Gələnlər onu aparmağa hazırlaşırdılar. Sənədlərdə illərlə sovet kəşfiyyatına Yaponiyadan məlumatlar ötürmüş bu adam artıq “yapon casusu” adlandırılırdı.

Həmin adam Vasili Oşepkov idi. Onun həyat hekayəsi təkcə sambo idmanının yaranması ilə deyil, həm də sovet repressiyalarının insan talelərini necə məhv etməsi ilə bağlıdır.

Oşepkov köhnə təqvimlə 1892-ci il dekabrın 25-də, yeni təqvimlə isə 1893-cü il yanvarın 6-da Saxalində, Aleksandrovsk postunda dünyaya gəlib. Həmin dövrdə ada Rusiya imperiyasının ağır əmək cəzası çəkilən əsas məskənlərindən biri idi.

Anası sürgün məhkumluğu çəkir, atası isə sürgün edilmiş məskunlaşan kimi dülgərliklə məşğul olurdu. Vasili 11 yaşında tamamilə yetim qaldı. Belə bir uşağın gələcəyinin necə olacağını təsəvvür etmək çətin deyildi. Lakin taleyin onun üçün tamam başqa planı vardı.

Oşepkov digər yetim uşaqlarla birlikdə dövlət hesabına Yaponiyaya təhsil almağa göndərildi. 1907-ci ilin sentyabrında Tokioda, Müqəddəs Nikolay Yaponun rəhbərlik etdiyi pravoslav dini missiyasının nəzdindəki seminariyada təhsil almağa başladı.

Arxiyepiskop Nikolay gəncin taleyində mühüm rol oynayırdı. Ailə xatirələrinə görə, o, Vasilini rusiyalı qonaqlar üçün tərcüməçi və Tokio üzrə bələdçi kimi də özü ilə aparırdı.

Seminariyada yalnız dini biliklər öyrədilmirdi. Gələcək missionerlərin fiziki hazırlığına da diqqət yetirilir, tədris proqramına cüdo məşqləri daxil edilirdi. İstedadlı rus gənci qısa müddətdə müəllimlərin diqqətini çəkdi.

1911-ci il oktyabrın 29-da Oşepkov cüdonun əsas mərkəzi olan Kodokan məktəbinə qəbul edildi. Bu məktəbə cüdonun banisi Ciqoro Kano rəhbərlik edirdi.

Kodokanda yetişən ilk rus cüdoçulardan biri

Kodokanda məşqlər son dərəcə ağır idi. Yeni gələnlər yıxılma və özünü qoruma texnikalarını mənimsəyənədək dəfələrlə tatamiyə atılırdılar. Bir çox əcnəbi bu çətin sınağa tab gətirə bilmirdi.

Oşepkov isə geri çəkilmədi. 1913-cü il iyunun 15-də ona cüdoda birinci dan dərəcəsi verildi.

Beləliklə, o, Kodokanda qara kəmər alan ilk rusiyalılardan biri və bu dərəcəyə yüksələn ilk avropalılardan biri oldu. 1917-ci ilin oktyabrında Tokioya ezamiyyət zamanı imtahan verərək ikinci dan dərəcəsini də qazandı. Bununla da cüdo tarixində ilk rus nidan sahibi və həmin dərəcəni alan üçüncü avropalı kimi tanındı.

Burada diqqətçəkən məqam var: Oşepkovun Yaponiyaya səfərləri və təhsili onun hərbi xidmətindən ayrı deyildi. O, artıq hərbi tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərir, rus hərbi əks-kəşfiyyatı ilə əməkdaşlıq edirdi. Əvvəlcə Xarbində, daha sonra Vladivostokda xidmət etmişdi. Ezamiyyət xərcləri də dövlət tərəfindən qarşılanırdı.

Oşepkovun həyatı beləliklə, idman və kəşfiyyat arasında qəribə, lakin bir-birini tamamlayan istiqamətdə inkişaf edirdi.

Vladivostoka qayıtdıqdan sonra o, Rusiyada cüdonun yayılması üçün fəaliyyətə başladı. 1914-cü ildə burada ilk cüdo dərnəklərindən birini yaratdı və bu idman növünün tədrisini sistemli şəkildə təşkil etməyə girişdi.

1916-cı ildə Rusiyada cüdo üzrə ilk yarışlar keçirildi. 1917-ci ilin iyulunda isə Oşepkovun yetirmələri Yaponiyanın Otaru şəhərindəki kommersiya məktəbinin komandası ilə qarşılaşdılar. Bu görüş Rusiya cüdo tarixində ilk beynəlxalq komanda yarışlarından biri hesab olunur.

Həmin qarşılaşmalar mətbuatın da diqqətini çəkirdi. Qəzetlər tamaşaçıları yapon və ingilis hərbi gəmilərindən gələn idmançıların çıxışlarını izləməyə çağırırdılar.

Yaponiyanın kontr-admiralı Kato Hiroharu da bu nümayişlərdən birinə baxmışdı. Özü də cüdonun bilicisi olan admiral gündəliyində Oşepkov haqqında müsbət fikirlər yazmışdı. Qeydlərindən birində Vasilinin ustalığını xüsusi vurğulayır, onunla birlikdə kata nümayiş etdirdiyini bildirirdi.

Admiralın sonrakı qeydlərində Oşepkovun ikinci dan dərəcəsi alması da xatırlanır. Hətta onu öz flaqman gəmisində qəbul etmişdi.

Bir vaxtlar Saxalində yetim qalan rus gənci indi Yaponiyanın yüksək rütbəli hərbçilərinin hörmətini qazanmışdı. Lakin onun həyatının qarşısında hələ daha mürəkkəb sınaqlar dayanırdı.

Kəşfiyyatçı, tərcüməçi və dublyaj işçisi

1920-ci illərdə Oşepkovun fəaliyyəti kəşfiyyat işi ilə daha sıx bağlı oldu.

Yapon dilini mükəmməl bilməsi, yerli cəmiyyətin həyatını dərindən tanıması və geniş əlaqələri onu sovet kəşfiyyatı üçün qiymətli əməkdaşa çevirirdi. Müxtəlif sənədlərdə onun “Yapon”, “Qara rahib” və “D. D.” kimi təxəllüslərindən istifadə edildiyi göstərilir.

Ancaq Oşepkovun həyatında daha qeyri-adi bir peşə də vardı: o, səssiz filmlərin nümayişi zamanı süjetləri tamaşaçılara danışan “bənsi” kimi çalışırdı.

Yaponiyada bənsi səssiz kino mədəniyyətinin mühüm simalarından idi. O, ekranın qarşısında dayanır, personajları müxtəlif səslərlə canlandırır, hadisələri izah edir və filmə xüsusi emosional çalar verirdi.

Oşepkov bu işi yüksək səviyyədə bacarırdı. Hətta tamaşaçıların bir hissəsinin filmə deyil, onun ifasına görə nümayişlərə gəldiyi bildirilir.

O, kino fəaliyyəti ilə Yaponiyada işğal altında olan Şimali Saxalində, Aleksandrovskda məşğul olmağa başlamışdı. 1924-cü ilin sonundan 1926-cı ilin aprelinədək isə Tokioda qeyri-leqal kəşfiyyat fəaliyyəti göstərdi. Daha sonra mərkəzin göstərişi ilə geri çağırıldı.

Onun geri çağırılmasının səbəbi sadəcə əməliyyat uğursuzluğu deyildi. Əsas problemlərdən biri Oşepkovun müstəqil işləmək istəyi ilə Moskvadakı rəhbərliyin ondan tələb etdiyi sərt hesabatlılıq arasındakı ziddiyyət idi.

O, yerli şəraiti və insanları yaxşı tanıdığına görə qərarlarını özü verməyə çalışırdı. Mərkəz isə xərclər, hesabatlar və əməliyyatların idarə olunması məsələlərində onun davranışından narazı qalırdı. Hətta maliyyə məsələləri ilə bağlı ona qarşı ciddi iradlar irəli sürülmüşdü.

Yaponiyada uzun müddət yaşamış, yerli cəmiyyətə dərindən nüfuz etmiş və geniş əlaqələr qurmuş bir agent rəhbərlik üçün həm əvəzsiz mütəxəssis, həm də nəzarətdə saxlanılması çətin şəxs idi.

Bu ziddiyyət Oşepkovun sonrakı taleyini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Cüdodan samboya gedən yol

1929-cu ilin sentyabrından etibarən Oşepkov Moskvada çalışmağa başladı. Əvvəlcə Qırmızı Ordunun Mərkəzi Evində cüdo üzrə təlimatçı oldu, daha sonra Bədən Tərbiyəsi İnstitutunda dərs dedi.

Lakin o, Yaponiyada öyrəndiyi cüdonu olduğu kimi tədris etməklə kifayətlənmək istəmirdi. Məqsədi sovet şəraitinə uyğun, daha geniş tətbiq imkanlarına malik güləş sistemi yaratmaq idi.

Oşepkov fəndlərin rus dilində adlandırılmasına, çəki kateqoriyalarının tətbiqinə və məşq metodikasının dəyişdirilməsinə xüsusi diqqət yetirirdi. Ənənəvi təzim əvəzinə əl sıxma formasını qəbul edir, idmançıların ayaqqabı ilə güləşməsini nəzərdə tutur, ayaqlarla hücum və müdafiə texnikalarına daha geniş yer ayırırdı.

Bununla yanaşı, o, müxtəlif güləş növlərindən, boksdan və süngü döyüşünün bəzi elementlərindən faydalanmağa çalışırdı. Məqsəd yalnız idman yarışlarında deyil, real qarşıdurmalarda da işə yaraya biləcək çevik və praktik sistem qurmaq idi.

Beləliklə, cüdonun əsasında formalaşan, lakin ondan daha geniş texniki imkanları əhatə edən yeni güləş məktəbi meydana çıxırdı.

Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, sambonun yaranması təkcə Oşepkovun adı ilə bağlı deyil.

Viktor Spiridonov “Dinamo” cəmiyyətində milis və təhlükəsizlik orqanlarının əməkdaşları üçün tətbiqi özünümüdafiə sistemi hazırlayırdı. Oşepkovun yetirməsi Anatoli Xarlampiyev isə sonrakı illərdə müxtəlif güləş məktəblərindən toplanmış texnikanın sistemləşdirilməsində və sambonun rəsmi idman növü kimi formalaşmasında mühüm rol oynadı.

Bu gün hər üç şəxs sambonun baniləri sırasında göstərilir. Bununla belə, sambonun idman əsaslarının və tədris metodikasının formalaşmasında Oşepkovun məktəbi mühüm yer tutur.

Sambo güləşçiyə yalnız rəqibi yerə yıxmağı deyil, mübarizəni ardıcıl şəkildə idarə etməyi öyrədir. Tutuş, atış, yerdə mübarizə və ağrılı fəndlər vahid sistemdə birləşir. Bəzən bir uğurlu texniki hərəkət görüşün taleyini həll edir, bəzən isə xal hesabında geri düşən idmançı son anda tətbiq etdiyi fəndlə qələbə qazanır.

Sonrakı onilliklərdə sambo güclü idman məktəbinə çevrildi. Qarışıq döyüş sənətlərinin inkişaf etdiyi dövrdə Fedor Yemelyanenko, Həbib Nurməhəmmədov və İslam Mahaçov kimi idmançıların uğurları da bu güləş növünün beynəlxalq nüfuzunu artırdı. Onların hər biri müxtəlif mərhələlərdə döyüş sambosu ilə əlaqəli hazırlıq keçmiş, sonradan dünya səviyyəli MMA yarışlarında böyük uğurlar qazanmışdı.

Lakin bu uğurları görmək sambonun yaradıcılarından biri olan Oşepkova nəsib olmadı.

“Yaponiyanın xeyrinə casusluq”: ölümə aparan ittiham

1937-ci il sovet tarixinin ən qanlı repressiya dövrlərindən biri idi. Dövlət təhlükəsizliyi orqanlarının keçmiş hərbi qulluqçulara, xarici ölkələrlə əlaqəsi olan şəxslərə və xarici dilləri bilən mütəxəssislərə münasibəti getdikcə sərtləşirdi.

Sentyabrın 29-da Vasili Oşepkov barəsində həbs qərarı hazırlandı. Sənədlərdə onun SSRİ ərazisində yaşayaraq Yaponiya lehinə casusluq fəaliyyəti göstərdiyi iddia edilirdi.

İki gün sonra onun arxasınca gəldilər.

Oşepkovun Yaponiyada keçirdiyi illər, dil bilikləri, geniş əlaqələri və kəşfiyyat təcrübəsi bir anda onun əleyhinə istifadə olunan dəlillərə çevrildi. 58-6-cı maddə, yəni casusluq ittihamı onun taleyini müəyyənləşdirdi.

İstintaqın necə aparıldığı, ittihamların hansı sübutlara əsaslandığı və Oşepkovun özünü müdafiə etmək imkanlarının nə dərəcədə olduğu barədə ciddi suallar qalır. Məlum olan odur ki, onun işi üzrə adi məhkəmə prosesi keçirilmədi.

Həbsindən cəmi səkkiz gün sonra, 1937-ci il oktyabrın 10-da Vasili Oşepkov Butırka həbsxanasında vəfat etdi. O, 45 yaşında idi.

Tədqiqatçı Aleksandr Kulanov Oşepkovun işi ilə bağlı sənədləri araşdırarkən növbətçi həkimin oktyabrın 11-də tərtib etdiyi maşın yazısı ilə hazırlanmış aktı aşkar edib. Sənəddə məhbusda ürək-damar xəstəliyinin, o cümlədən stenokardiyanın olduğu göstərilir, müvafiq müalicənin təyin edildiyi bildirilirdi. Ölümün isə ehtimalən xəstəlik tutması nəticəsində baş verdiyi qeyd olunurdu.

Lakin bu sənəd bütün suallara cavab vermir. Oşepkovun səhhəti, həbsxana şəraiti və ölümünün dəqiq səbəbi ilə bağlı qeyri-müəyyənliklər qalır.

Onun sonradan Novosibirskə etap edilərək güllələndiyi barədə də bir versiya mövcuddur. Ancaq bu iddianı təsdiqləyən etibarlı sənədli sübut müəyyən edilmədiyindən, mövcud məlumatlar əsasında ölümünün Butırka həbsxanasında baş verdiyini qəbul etmək daha əsaslıdır.

Beləcə, Yaponiyada rus idman məktəbinin əsasını qoymuş, sovet kəşfiyyatına xidmət etmiş və yeni güləş sisteminin formalaşmasına töhfə vermiş bir insanın həyatı müəmmalı şəraitdə sona çatdı.

Sambo banisinin adı unuduldu, məktəbi yaşadı

Oşepkovun ölümündən sonra onun adının və fəaliyyətinin idman tarixindəki yerinin qorunub saxlanılması məsələsi daha da mürəkkəbləşdi.

1938-ci ilin yayında, Xasan gölü ətrafında sovet-yapon qarşıdurmasının baş verdiyi dövrdə Ümumittifaq Bədən Tərbiyəsi və İdman Komitəsi məşqçilərin və müəllimlərin ümumittifaq toplantısını keçirdi. Həmin tədbirdə Oşepkovun yetirməsi Anatoli Xarlampiyev aparıcı simalardan biri idi.

Toplantıda əvvəllər “sərbəst üslubda cüdo güləşi” kimi təqdim olunan sistem “sovet sərbəst üslub güləşi” adlandırıldı. Bu dəyişiklik yeni idman növünün sovet kimliyini ön plana çıxarır, onun Yaponiyadan gələn köklərini isə arxa plana keçirirdi.

Aleksandr Kulanovun araşdırmalarında vurğuladığı kimi, həmin dövrdə Oşepkovun adını və onun yapon cüdo məktəbi ilə əlaqəsini açıq şəkildə xatırlatmaq təhlükəli ola bilərdi. Çünki repressiya şəraitində “yapon əlaqələri” artıq adi bioqrafik fakt deyil, insanı şübhə altına salan ciddi ittiham amilinə çevrilmişdi.

1938-ci il noyabrın 16-da idman komitəsinin 633 nömrəli əmri ilə sərbəst üslub güləşi texnikasının müxtəlifliyinə və müdafiə əhəmiyyətinə görə yüksək qiymətləndirildi. Bu tarix sonradan sambo tarixində mühüm mərhələ kimi qəbul olundu.

Beləliklə, yeni idman növü rəsmi tanınma yolunda irəliləyirdi, lakin onun yaradıcılarından birinin adı uzun müddət kölgədə qalırdı.

Oşepkovun həyat yoldaşı Anna ərinin bəraət almasına yalnız 1957-ci ildə nail ola bildi. Ona qarşı cinayət tərkibinin olmadığı qəbul edildi. Ancaq hüquqi bəraət onun idman tarixindəki rolunun dərhal bərpa olunması demək deyildi.

Olimpiya tatamisində tarixi dönüş

Bu hekayənin ən maraqlı məqamlarından biri 1964-cü ildə baş verdi. Həmin il Tokio Olimpiadasında cüdo ilk dəfə Olimpiya proqramına daxil edildi.

Sovet yığmasının hazırlanmasında samboda yetişmiş idmançıların təcrübəsi mühüm rol oynadı. Sovet cüdoçuları Tokio Olimpiadasında iki bürünc medal qazandılar. Bu medalları ağır çəkidə Anzor Kiknadze və Parnaoz Çikviladze əldə etdilər.

Tarixin qəribə ironiyası burada üzə çıxırdı: vaxtilə Yaponiyada cüdonu öyrənmiş, onu Rusiyada yaymış və yeni güləş məktəbinin formalaşmasına töhfə vermiş Vasili Oşepkovun yetirmələrinin yetişdirdiyi idmançılar yenidən Tokio tatamisində mübarizə aparırdılar.

Saxalində yetim qalmış bir uşağın Yaponiyada öyrəndiyi sənət onilliklər sonra sovet idmançılarının Olimpiya uğurlarına aparan yollardan birinə çevrilmişdi.

Tarixin yaddaşından silinən insan, yaddaşlarda yaşayan məktəb

Vasili Oşepkovun taleyi bir neçə mühüm həqiqəti ortaya qoyur.

Birincisi, o, yalnız cüdonu Rusiyada təbliğ edən idmançı deyildi. Oşepkov müxtəlif güləş texnikalarını bir araya gətirən, tədris metodikasını dəyişdirən və sonradan sambo adlandırılacaq sistemin formalaşmasına mühüm töhfə verən mütəxəssis idi.

İkincisi, onun kəşfiyyat fəaliyyəti ilə idman sahəsindəki işi bir-birindən ayrılmazdı. Yapon dilini bilməsi və həmin ölkədə uzun müddət yaşaması ona həm kəşfiyyatçı, həm də idman müəllimi kimi üstünlüklər verirdi. Lakin repressiya illərində məhz bu təcrübə onun əleyhinə çevrildi.

Üçüncüsü, Oşepkovun ölümü ilə onun yaratdığı məktəb yox olmadı. Onun yetirmələri, xüsusilə Anatoli Xarlampiyev, bu sistemin inkişafını davam etdirdilər. Sambo rəsmi idman növünə çevrildi, geniş yayıldı və dünya idmanında özünəməxsus yer qazandı.

İnsanın adını rəsmi sənədlərdən, dərsliklərdən və ictimai yaddaşdan silmək mümkündür. Repressiyalar dövründə sovet hakimiyyəti bunu dəfələrlə etmişdi. Lakin həmin insanın yaratdığı sistemi, yetişdirdiyi şagirdləri və onların sonrakı nəsillərə ötürdüyü bilikləri tamamilə yox etmək daha çətindir.

Vasili Oşepkovun həyatının ən böyük ironiyası da məhz budur: bir vaxtlar onu həbsə aparan gecə onun özünə son qoydu, amma yaratmağa çalışdığı güləş məktəbi yaşamaqda davam etdi.

Saxalinli yetimin adı uzun illər kölgədə qaldı, lakin onun tatamidə qoyduğu iz silinmədi. Tarix bəzən insanın özünə qarşı ədalətsiz ola bilər, amma onun əməyinin nəticələri həmin ədalətsizliyin fövqündə yaşamağa davam edir.

Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az