“Salyeri Motsartı istedadına paxıllıq edərək zəhərlədi”. Bu hekayə Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin “Motsart və Salyeri” pyesi və “Amadey” filmi sayəsində məşhurlaşıb. Bəs iki Vyana bəstəkarının münasibətləri əslində necə idi və 1791-ci ilin o uğursuz dekabrında nə baş vermişdi?

Kim kimə paxıllıq etməli idi?

Antonio Salyeri Avropa miqyasında ulduz idi. Böyük Qlukun şagirdi olan o, 24 yaşında saray kamera musiqisi bəstəkarı oldu, 1788-ci ildən isə Habsburqların Vyana sarayında imperator kapellmeysteri vəzifəsini tutdu. Bu, Müqəddəs Roma İmperiyasında ən yüksək musiqi vəzifəsi idi və o, bu postda 35 ildən çox fasiləsiz qaldı.

Salyeri ömürlük maaş alırdı, nüfuza, əlaqələrə və imperator II İosifin şəxsi rəğbətinə sahib idi. Salyerinin operaları Vyana, Paris və Milanda səhnəyə qoyulurdu. Məhz onun “Tanınmış Avropa” operası ilə 1778-ci ildə Milanın “La Skala” teatrı təntənəli şəkildə açılmışdı.

Bundan əlavə, Salyeri nadir keyfiyyətə sahib idi: o, fantastik dərəcədə səxavətli və səmimi müəllim idi. Yoxsul ailələrdən olan istedadlı şagirdlərinə özəl dərslərinin əksəriyyətini tamamilə pulsuz verirdi. Onun bəzi şagirdlərinin siyahısı: Lüdviq van Bethoven (müəlliminə üç skripka sonatası həsr etmişdi), gənc Frans Şubert (kapellmeisteri mehribanlıqla “baba” adlandırırdı), Ferens List, Karl Çerni, İohann Nepomuk Hummel.

Motsart isə bütün böyük istedadına baxmayaraq, Vyanada uzun müddət daimi saray maaşından məhrum olan, müntəzəm olaraq pulsuzluqdan və sabit gəlirin olmamasından əziyyət çəkən sərbəst musiqiçi idi. Əgər onlardan kiminsə digərinin statusuna və pul kisəsinə narahatlıqla baxmağa əsası varsa, bu, heç də italyan deyildi.

Motsart və Salyeri arasındakı münasibətlər heç də yaxşı deyildi, lakin bu, Vyananın sərt sex bazarı daxilində normal peşəkar rəqabət idi. Orada italyan opera qrupu ilə almandilli məktəb toqquşurdu, libretto və premyera tarixləri uğrunda mübarizə gedirdi. Motsart gənclik məktublarında atasına bəzən saraydakı “italyan mafiyası”ndan şikayətlənirdi. Lakin onlar arasında şəxsi düşmənçilik yox idi.

Motsartın həyat yoldaşı Konstansiyaya 14 oktyabr 1791-ci ildə – bəstəkarın ölümündən cəmi yeddi həftə əvvəl yazdığı son məktubu dövrümüzə qədər gəlib çatıb. Bu məktub onların qarşılıqlı hörmətini sübut edir. Məktubda Volfqanq həvəslə təsvir edir ki, o, kareta ilə Salyeri və müğənni Katarina Kavalyariyanı götürüb “Sehrli fleyta” operasının tamaşasına teatrа aparıb:

“Sən təsəvvür edə bilməzsən, onların ikisi də nə qədər nəzakətli idi, onlara təkcə mənim musiqim deyil, həm libretto, həm də bütün əsər nə qədər xoş gəldi. Salyeri bütün diqqəti ilə dinlədi və baxdı və uvertüradan son xoradək elə bir nömrə olmadı ki, onda “Bravo!” və ya “Bello!” nidası doğurmasın”.

2015-ci ilin noyabrında isə alman musiqişünası Timo Youko Herrmann Praqadakı Çex Musiqi Muzeyinin anbarlarında itirilmiş sayılan “Per la ricuperata salute di Ofelia” (“Ofeliyanın sağalması münasibətilə”) vokal kantatasının 1785-ci il çap partiturasına təsadüfən rast gəldi. Əsər Lorenso Da Pontenin şeirləri üzərində publikanın sevimli müğənnisi Nensi Storacenin sağalması şərəfinə yazılmışdı.

Bilirsiniz, müəlliflər kimlərdir? Salyeri, Motsart və Kornetti. İki bəstəkar bir masada yan-yana əyləşib not kağızlarını bölüşərək ümumi sevimlinin sağlamlığı üçün musiqi bəstələyirdilər. Çətin ki, hiyləgər zəhərləyici gələcək qurbanı ilə birgə sakitcə partitura yaza bilərdi.

Ölümqabağı etiraf haqqında hekayə haradan yarandı?

Motsart 5 dekabr 1791-ci ildə vəfat etdi. Şəhər sensasiyaları sevirdi, bütün gücü ilə çiçəklənmə dövründə bütünün ölümü isə həmişə sui-qəsd hekayələri doğurur.

Motsartın zəhərlənməsi haqqında ilk söz-söhbətlər hələ 1790-cı illərdə Vyanada yayılmağa başlamışdı. Lakin əsl gücü 1823-cü ildə, 73 yaşlı Salyeri ağır əsəb pozuntusu və intihara cəhd keçirdikdə, üstəlik onda ağır qocalıq demensiyası başladıqda qazandı. O, sayıqlayır və Vyana ümumi xəstəxanasında yavaş-yavaş sönürdü.

Onda Vyana kafeyləri ilə belə söz-söhbətlər yayılmağa başladı ki, guya demensiyadan əzilmiş qoca sayıqlayaraq qətli etiraf edib. 1823-cü ilin noyabrında bu böhtandan xəbər tutan Salyerinin şagirdi, məşhur pianoçu İqnats Moşeles ölüm ayağında olan müəlliminin yanına xəstəxanaya tələsdi. Moşeles xatirələrində ağlayan müəllimi ilə görüşünü sözün hərfi mənasında qeyd etmişdi.

Ağlayan, yarıiflic olmuş qoca onun əlini sıxıb dedi:

“Moşeles, mən tezliklə öləcəyəm, ona görə də sizə şərəflə and içirəm: bu gülünc söz-söhbətlərdə bir damcı da həqiqət yoxdur, mən Motsartı zəhərləməmişəm”.

Salyerinin həkiməsi doktor Yozef Rörix və iki sanitar sonradan and içərək yazılı ifadələrlə təsdiqlədilər: bəstəkar heç vaxt, nə ayıq şüurda, nə də sayıqlama halında qətli etiraf etməmişdi. Lakin qalmaqallar həqiqətdən qat-qat yaxşı satılırdı.

Yeddi il sonra, 1830-cu ildə Aleksandr Puşkin özünün dahi “kiçik faciəsi” “Motsart və Salyeri”ni yazdı. Puşkini tarixi həqiqət heç maraqlandırmırdı: o, təkəbbür, ağır sənət və asan ilahi istedad haqqında fəlsəfi hekayə yaradırdı. Poetikanın gücü o qədər dağıdıcı oldu ki, ədəbi fantom tarixi şəxsiyyəti əzdi.

Ədalət yalnız 1997-ci ilin mayında bərpa olundu. Milanın Ədalət Sarayının əsas zalında tam hüquqi məhkəmə prosesi keçirildi: hakimlər, peşəkar vəkillər, prokurorlar, patoloqanatomlar və tarixçilər XVIII əsrin sonuna aid bütün qorunub saxlanmış sənədləri, məktubları və tibbi şəhadətnamələri araşdırdılar.

Dinləmələrin yekununda “Salyeri böhtana qarşı” işi üzrə rəsmi hökm çıxarıldı: Antonio Salyeri Volfqanq Amadey Motsartın ölümündə cinayət tərkibinin tam olmaması səbəbindən günahsız sayılır.

Bəs onda otuz beş yaşlı Amadey Motsart zəhərdən deyilsə, nədən öldü?

Vyana arxivlərində Motsartın 5 dekabr 1791-ci il tarixli rəsmi ölüm qeydi saxlanılır. “Ölüm səbəbi” sütununda diaqnoz göstərilib: “kəskin darıyabənzər qızdırma”.

XVIII əsrin sonu tibbi üçün bu, yüksək temperatur, səpki və qızdırmalı vəziyyəti təsvir edən ümumiləşdirici termin idi. Zəhərlənmə versiyası – istər arsenik, istər sublimat (civə), istərsə də o dövrdə məşhur olan gizli “akva tofana” qarışığı olsun – hətta minimal toksikoloji analizlə belə təsdiqlənmir.

Arseniklə xroniki zəhərlənmədə nevroloji polineyropatiya inkişaf edir, saçlar tökülür, dəri rəngi dəyişir, dırnaqlarda xarakterik ağ zolaqlar (Mis xətləri) yaranır və dayanmaz qusma ilə bol ishal baş verir.

Civə intoksikasiyasında xəstəni xarakterik tremor (“civə eretizmi”) tutur, ağızdan tüpürcək axır və diş ətləri iltihablanır.

Motsartın yatağı başında buna bənzər heç nə müşahidə olunmurdu. Volfqanq yüksək temperatur, səpki və dəhşətli şişkinliklə yatağa düşdü: ayaqları və qolları o qədər şişmişdi ki, çarpayıda dönə bilmirdi.

Əslində nə baş verirdi?

2009-cu ildə doktor Riçard Zegersin rəhbərliyi ilə holland və avstriyalı tədqiqatçılar qrupu Vyana əhalisinin 1791-ci il noyabr, dekabr və 1792-ci il yanvar ayları üzrə rəsmi ölüm qeydiyyat kitablarını təhlil edərək 5011 şəhər sakininin ölüm səbəblərini öyrəndi.

Məhz Motsartın öldüyü həmin həftələrdə Vyananı əvvəlcə hərbi xəstəxanada başlayan ağır streptokokk infeksiyası epidemiyası bürüdü.

Zegersin nəticələrinə görə, Motsart kəskin böyrək iltihabından öldü. Bəstəkarın böyrəkləri sıradan çıxdı – orqanizm özünü zülal parçalanma məhsulları ilə zəhərləyirdi, maye tutulması isə bədənin həddindən artıq şişməsinə səbəb oldu.

Doktor Frants Klosset və doktor Matias fon Sallaba qızdırması olan, susuzlaşmadan və böyrək çatışmazlığından məhv olan xəstəni daimi qanburaxmalarla müalicə edirdilər. Ona görə də burada ölümcül nəticə əvvəlcədən həll olunmuşdu.

Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az