İnformasiya müharibəsi, saxta xəbərlər, psixoloji əməliyyatlar və sosial şəbəkələr — dünya tarixindən dərslər
Müasir dünyada dövlətlərin müstəqilliyinə və təhlükəsizliyinə təhdid yalnız sərhədlərdəki hərbi qüvvələrlə ölçülmür. Bəzən ölkənin daxilində ictimai rəyə təsir göstərmək, cəmiyyəti parçalamaq, dövlət institutlarına inamı zəiflətmək və siyasi qərarların qəbuluna təsir etmək də geosiyasi mübarizənin tərkib hissəsinə çevrilir.
Əgər ötən əsrdə belə əməliyyatların əsas vasitələri radio, qəzet, vərəqələr və gizli kəşfiyyat şəbəkələri idisə, bu gün sosial şəbəkələr, saxta hesablar, manipulyativ videolar və rəqəmsal platformalar da həmin imkanları genişləndirib.
Lakin informasiya müdaxiləsini anlamaq üçün yalnız müasir hadisələrə nəzər salmaq kifayət deyil. Tarix göstərir ki, xarici dövlətlərin başqa ölkələrin informasiya məkanına təsir göstərməsi yeni hadisə deyil. Dəyişən əsas məqam bu təsirin sürəti, miqyası və cəmiyyətin gündəlik həyatına nüfuz etmək imkanlarıdır.
Qvatemala, 1954: Hakimiyyətə qarşı radio və şayiə kampaniyası
İnformasiya müdaxiləsinin tarixdə sənədlərlə təsdiqlənən nümunələrindən biri 1954-cü ildə Qvatemalada baş verib.
ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin — CIA-nın həyata keçirdiyi PBSUCCESS əməliyyatı prezident Hakobo Arbensin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması ilə nəticələnən prosesdə mühüm rol oynayıb. Əməliyyat yalnız siyasi və hərbi vasitələrlə məhdudlaşmırdı. İnformasiya və psixoloji təsir də onun tərkib hissəsi idi.
ABŞ Dövlət Departamentinin tarixi sənədlər toplusunda yer alan əməliyyat materiallarında radio yayımlarından, mətbuatdan və məqsədli şəkildə yayılan şayiələrdən istifadə edilməsi planları açıq şəkildə əks olunur. Məqsədlərdən biri hərbçilər arasında hökumətə inamsızlıq yaratmaq və hakimiyyətə qarşı narazılığı gücləndirmək idi. Bu sənədlər informasiya təsirinin təsadüfi deyil, planlaşdırılmış əməliyyatın bir hissəsi olduğunu göstərir.
Məsələnin mühüm tərəfi budur ki, informasiya kampaniyası mövcud siyasi qarşıdurmadan istifadə edirdi. Cəmiyyətdə və hakimiyyət daxilində mövcud olan narazılıqlar xaricdən aparılan təsir fəaliyyətinin təsir imkanlarını artıra bilərdi.
Bu hadisədən çıxarılan əsas nəticə belədir: xarici müdaxilə zamanı məqsəd həmişə insanları tamamilə yeni fikrə inandırmaq olmur. Bəzən mövcud şübhələri böyütmək, ayrı-ayrı hadisələri vahid böhran mənzərəsi kimi təqdim etmək və insanların gələcəklə bağlı qorxularını gücləndirmək də kifayət edə bilər.
Soyuq müharibə: Radio dalğalarında ideoloji mübarizə
İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ və Sovet İttifaqı arasında başlayan Soyuq müharibə informasiya mübarizəsinin geniş miqyas aldığı dövr idi.
Hər iki tərəf öz siyasi və iqtisadi sisteminin üstünlüklərini təbliğ edir, rəqib düşərgənin siyasətini tənqid edir, xarici auditoriyaya təsir göstərməyə çalışırdı. Radio yayımları bu mübarizənin əsas vasitələrindən birinə çevrilmişdi.
Qərb ölkələri Şərqi Avropada yaşayan insanlara kommunist hakimiyyətlərinin nəzarətindən kənar məlumatlar çatdırmaq üçün radio xidmətlərindən istifadə edirdi. Sovet İttifaqı və müttəfiqləri də öz təbliğat vasitələri ilə Qərbi tənqid edir, kapitalist sisteminin ziddiyyətlərini ön plana çıxarırdılar.
Burada vacib bir fərq var: xarici ölkədən yayımlanan hər bir informasiya avtomatik olaraq düşmən müdaxiləsi hesab edilə bilməz. Senzuranın mövcud olduğu şəraitdə alternativ məlumat mənbələri ictimai əhəmiyyət daşıya bilər. Eyni zamanda, dövlətlərin informasiya siyasəti geosiyasi məqsədlərə xidmət edə bilər.
Deməli, əsas məsələ məlumatın haradan gəlməsi ilə yanaşı, onun necə hazırlanması, hansı məqsədlə yayılması və faktlara nə dərəcədə uyğun olmasıdır.
ABŞ, 2016: Sosial şəbəkələr və ictimai rəyə təsir
Rəqəmsal dövr informasiya müdaxiləsinə yeni imkanlar yaradıb. Sosial şəbəkələr vasitəsilə məlumatı qısa müddətdə milyonlarla insana çatdırmaq, müxtəlif auditoriyalar üçün fərqli mesajlar hazırlamaq və siyasi müzakirələrin istiqamətinə təsir göstərmək mümkündür.
ABŞ Senatının Kəşfiyyat Komitəsi 2019-cu ildə dərc etdiyi hesabatda Rusiyanın 2016-cı il ABŞ prezident seçkiləri dövründə sosial şəbəkələrdən istifadə edərək cəmiyyətdə ziddiyyətləri dərinləşdirməyə və siyasi proseslərə təsir göstərməyə çalışmasını araşdırıb. Hesabatda Kremlin dəstəklədiyi Internet Research Agency ilə əlaqələndirilən fəaliyyətlər, platformalardan əldə olunan məlumatlar və koordinasiyalı kampaniyalar təhlil edilib.
Bu hadisənin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, təsir kampaniyaları cəmiyyətin mövcud fikir ayrılıqlarından istifadə edirdi. Müxtəlif sosial və siyasi qruplara ünvanlanan mesajlar onların narahatlıqlarını və həssaslıqlarını ön plana çıxara bilirdi.
Belə yanaşmanın mümkün nəticəsi cəmiyyətin vahid informasiya məkanının zəifləməsi, insanların eyni hadisə barədə tamamilə fərqli və bir-birinə zidd məlumatlarla qarşılaşmasıdır.
Bununla belə, xarici informasiya kampaniyasının mövcudluğu ilə onun seçkinin nəticəsini dəyişdirdiyi iddiası eyni deyil. Birinci məsələ ilə bağlı sübutların olması ikinci nəticəni avtomatik təsdiqləmir.
Saxta hesablar və süni ictimai rəy
Sosial şəbəkələrdə müəyyən mövqenin çoxsaylı istifadəçilər tərəfindən dəstəklənməsi həmin fikrin cəmiyyətdə həqiqətən geniş yayıldığını göstərməyə bilər.
Bəzən eyni məzmun çoxsaylı hesablar tərəfindən təkrarlanır, eyni videolar müxtəlif səhifələrdə paylaşılır, eyni şüarlar qısa müddətdə geniş yayılır. Əgər bu fəaliyyət əlaqələndirilmiş və saxta hesablarla həyata keçirilirsə, ictimai dəstəyin miqyası barədə yanlış təsəvvür yarana bilər.
Belə kampaniyaların araşdırılmasında bir neçə əlamət əhəmiyyət daşıyır: hesabların yaradılma tarixləri, paylaşım vaxtlarının uyğunluğu, eyni mətnlərin təkrarlanması, maliyyə əlaqələri və hesablar arasında texniki bağlılıq.
Lakin yalnız oxşar paylaşımlara əsasən xarici idarəetmə nəticəsinə gəlmək olmaz. İnsanlar eyni hadisəyə müstəqil şəkildə də reaksiya verə bilərlər. Xarici müdaxilə barədə nəticə üçün əlavə sübutlar lazımdır.
İnformasiya müdaxiləsinin əsas hədəfi nədir?
Xarici informasiya kampaniyalarının mümkün məqsədləri müxtəlifdir. Bəzi hallarda müəyyən siyasi qüvvənin mövqeyini gücləndirmək, başqa hallarda dövlətin beynəlxalq nüfuzunu zəiflətmək və ya cəmiyyətdə etimadsızlığı artırmaq hədəflənə bilər.
Belə təsirlərin mümkün olduğu sahələrə seçkilər, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, təhsil, milli kimlik və dini məsələlər daxildir.
Məsələn, ölkədə iqtisadi çətinlik yarananda yanlış məlumatlar real problemləri şişirdə, ayrı-ayrı faktları kontekstdən çıxara və ya bütün məsuliyyəti sübutsuz şəkildə müəyyən qrupa aid edə bilər. Təhsil və dini məsələlərdə isə mübahisələr emosional çərçivəyə salınaraq tərəflər arasında dialoqu çətinləşdirə bilər.
Dövlətlər informasiya müdaxiləsinə qarşı nə edə bilər?
İlk növbədə, cəmiyyətin etibarlı informasiya mənbələrinə çıxışı təmin edilməlidir. Rəsmi qurumlar mühüm hadisələrlə bağlı vaxtında, aydın və yoxlanıla bilən məlumat təqdim etmədikdə informasiya boşluğu yaranır. Bu boşluq isə şayiələrin yayılmasını asanlaşdıra bilər.
İkinci mühüm vasitə media savadlılığıdır. İnsanlar xəbərin ilkin mənbəyini yoxlamağı, görüntülərin tarixini müəyyənləşdirməyi, emosional başlıqlara ehtiyatla yanaşmağı və sübutla iddianı fərqləndirməyi bacarmalıdırlar.
Üçüncüsü, jurnalist araşdırmaları mühüm rol oynayır. Məlumatın kim tərəfindən yayıldığını, maliyyə əlaqələrini, sənədləri və mümkün koordinasiyanı yoxlamaq informasiya müdaxiləsinin real miqyasını müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Nəhayət, dövlətin informasiya təhlükəsizliyi tədbirləri söz və ifadə azadlığını, qanuni siyasi fəaliyyəti və müstəqil jurnalistikanı qorumaqla uzlaşdırılmalıdır. Əks halda, xarici müdaxilə ilə mübarizə adı altında legitim ictimai müzakirələrə də zərər dəyə bilər.
KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu