1990-cı il iyulun 27-də, cümə günü saat 18:00-da Karib dənizində yerləşən Trinidad adasında 114 nəfər silahlı şəxs dövlət çevrilişinə cəhd etdi. Onlar ABŞ-dakı mağazalardan alınmış ov tüfəngləri ilə ölkənin parlamentini, dövlət televiziyasını və baş naziri ələ keçirdilər.

Bu hadisənin arxasında nə dahi strateji plan, nə də mürəkkəb hərbi əməliyyat dayanırdı. Dövlət sadəcə öz mövcudluğuna kifayət qədər əhəmiyyət vermədiyi, əsas güc strukturları isə həmin vaxtın böyük hissəsində futbol matçını izləməklə məşğul olduğu üçün iflic vəziyyətinə düşmüşdü. Sonradan məlum olacaqdı ki, Qərb yarımkürəsində baş vermiş yeganə islamçı çevriliş cəhdi radikal dini ideologiyanın qələbəsindən daha çox, bürokratik absurdluğun təntənəsi idi.

Bu Karib dənizi “cihadının” anatomiyasını anlamaq üçün əvvəlcə rəqəmlərə nəzər salmaq lazımdır.

Trinidad və Tobaqo ada dövlətinin əhalisi 1,3 milyondan çox idi. Ölkə uzun müddət neft bumu sayəsində nisbətən yüksək həyat səviyyəsinə malik olmuşdu. Rəsmi siyahıyaalmaya görə, əhalinin etnik tərkibi kifayət qədər rəngarəng idi: 35,4 faizi hind mənşəli sakinlər, 34,2 faizi afro-trinidadlılar, 22,8 faizi isə qarışıq mənşəli insanlar təşkil edirdi.

Əhalinin təxminən 5 faizi müsəlman idi. Onların əksəriyyəti cəmiyyətə dərindən inteqrasiya olunmuş, mülayim mövqeli hind mənşəli trinidadlılar idi.

Lakin iqtisadiyyat öz qanunlarını diktə edirdi. 1985–1989-cu illər ərzində ölkənin ümumi daxili məhsulu heyrətamiz dərəcədə – 30 faiz azalmışdı. Yoxsulluq səviyyəsi 22 faizə çatmışdı. Bu, 264 min insanın ayda cəmi 228 Trinidad dolları, o dövrün məzənnəsi ilə təxminən 50 ABŞ dolları hesabına yaşamağa çalışması demək idi. 1990-cı illəri xatırlayan oxucular üçün qeyd edək ki, Trinidad o vaxt belə, bizim 1990-cı illərimizdən fərqli idi: orada 5 dollara mənzil kirayələmək mümkün deyildi.

Vaxtilə neft gəlirləri hesabına çiçəklənən iqtisadiyyatın kəskin daralması Milli Yenidənqurma Alyansının (NAR) hökumətini sərt qənaət tədbirlərinə əl atmağa məcbur etmişdi. Baş nazir Artur N. R. Robinsonun rəhbərlik etdiyi hökumət dövlət qulluqçularının əməkhaqqını istisnasız olaraq 10 faiz azaltmışdı.

Ərzaq idxalına o qədər ciddi məhdudiyyətlər qoyulmuşdu ki, alma və üzüm dəbdəbəli məhsullara çevrilmiş, hətta Milad bayramında belə, bir çox vətəndaş üçün əlçatmaz olmuşdu.

Bununla belə, dövlət xəzinəsinin boşaldığını nümayiş etdirən hökumət reallıqdan nə qədər uzaq olduğunu göstərən başqa bir qərar qəbul etdi: korrupsiyaya qarşı mübarizəsi ilə tanınan yerli fəal Cin Maylsın şərəfinə abidənin inşasına 500 min Trinidad dolları ayrıldı.

Yoxsulluq və yüksək vəzifəli şəxslərin özündənrazılığı bəzən xəyali təhlükələr yaradır. Trinidadda isə bu vəziyyət kifayət qədər real və yaxşı silahlanmış bir təşkilatın – “Camaat əl-Müslimin”in meydana çıxmasına zəmin hazırladı.

Keçmiş polis əməkdaşından silahlı hərəkat rəhbərinə

Lennoks Filipp iki metrdən hündürboylu, keçmiş polis əməkdaşı idi. O, İslamı qəbul etdikdən sonra adını Yasın Əbu Bəkr olaraq dəyişdirdi və ətrafına əsasən afro-trinidadlı şəhər gənclərini toplamağa başladı.

Onun gündəlik təbliğatı islam fundamentalizmi, sosialist populizmi və “Qara güc” (Black Power) hərəkatının inqilabi ideyalarının qəribə qarışığından ibarət idi.

1983-cü ildə Əbu Bəkr və tərəfdarları paytaxt Port-of-Speyn şəhərində, Mukuropo-Roud küçəsi, 1 ünvanında yerləşən dövlət torpaq sahəsini özbaşına zəbt etdilər. Burada icazəsiz şəkildə məscid, məktəb və qapalı icma infrastrukturu inşa etdilər.

Şəhər şurası ona rəsmi icarə müqaviləsi imzalamağı təklif etdikdə Əbu Bəkr bundan imtina etdi. O, məmurlara yalnız Allahın qanunlarına tabe olduğunu, müvəqqəti dünyəvi qaydaların isə onun üçün heç bir əhəmiyyət daşımadığını bildirdi.

Məhkəmə qərarları və göstərişləri də mütəmadi olaraq görməzdən gəlinirdi. Dövlət isə problemi həll etmək üçün özünün ənənəvi üsuluna əl atmışdı: heç nə baş vermirmiş kimi davranmaq.

Bu arada “Camaat əl-Müslimin” silahlı üsyana hazırlaşırdı.

ABŞ mağazalarından alınan silahlarla çevriliş

Bu ekzotik çevriliş üçün silahlar Yaxın Şərqin gizli silah bazarlarından alınmırdı. Onlar günəşli Floridada yerləşən adi idman mağazalarından tamamilə qanuni şəkildə əldə edilirdi.

Təşkilatın üzvü, agent Luis Hənif 17 ədəd nasos tipli Mossberg, 26 Winchester ov tüfəngi, 25 M-1 karabini və bir neçə onlarla yarımavtomatik Ruger Mini-14 tüfəngi almışdı.

Silahlar tikinti fanerinin lövhələri arasında qablaşdırılır və adi kommersiya reysləri ilə Trinidada göndərilirdi. Yerli gömrük əməkdaşı, eyni zamanda “Camaat” üzvü olan Feroz Şah isə yüklərin ölkəyə maneəsiz daxil olmasını təmin edirdi.

Hadisənin ən absurd tərəfi bu deyildi. Ən təəccüblüsü o idi ki, polis nə baş verdiyini çox yaxşı bilirdi.

Xüsusi Polis Şöbəsi hələ 1986-cı ildən təşkilatın sıralarına öz agentlərini yerləşdirmiş, Liviyadan və Səudiyyə Ərəbistanından gələn maliyyə axınlarını diqqətlə izləməyə başlamışdı. Əbu Bəkrin silahlı cihad çağırışları da polisin diqqətindən yayınmamışdı.

1990-cı ilin may-iyun aylarında inspektor Tompson gözlənilən hücumun hazırlanması barədə ətraflı məxfi hesabat hazırlayaraq onu baş nazirə və milli təhlükəsizlik nazirinə göndərmişdi.

Hesabat bütün bürokratik qaydalara uyğun olaraq ikiqat zərfə qoyulmuş, üzərinə «Tam məxfi» qrifi vurulmuşdu. Lakin yüksək vəzifəli şəxslərdən heç biri onu oxumamışdı.

Polis rəhbərliyi isə öz növbəsində sakit həyat tərzi sürən anqlikan keşişi Nolli Klarkı izləməklə məşğul idi. Onlar keşişin ictimai təşkilatları birləşdirmək təşəbbüsünü ciddi kommunist təhlükəsi hesab edirdilər.

27 iyul: Dövlət çevrilişinin başlandığı cümə

1990-cı il iyulun 27-si üsyan üçün ideal gün idi. Milli stadionda böyük futbol turnirinin final qarşılaşması keçirilirdi. Bu isə polisin əhəmiyyətli hissəsinin stadionun mühafizəsinə cəlb olunması, qalan əməkdaşların isə matçı televiziyadan izləməsi demək idi.

Saat 17:57-də naməlum bir gənc Səkuvill-stritdə yerləşən polis qərargahına yaxınlaşdı. O, girişdəki tək keşikçi, konstebl Solomon Makleoddan Müqəddəs Ürək Katolik kilsəsinə gedən yolu soruşdu. Ardınca ona səkkiz dəfə atəş açdı, sonra isə havaya bir güllə atdı.

Bu, hücumun başlanması üçün verilən siqnal idi.

Dərhal sonra yaşıl rəngli universal avtomobil öldürülmüş polis əməkdaşının cəsədinin üstündən keçərək qərargah binasına çırpıldı və güclü partlayış baş verdi. Bu, Trinidad tarixində ilk minalanmış avtomobil hücumu idi.

Hücumçuların hamısı hadisə yerindən qaçmağa müvəffəq oldu. Partlayış isə polis qərargahında tam təşkilati iflic yaratdı.

Polis komissarının müavini vəzifəsini icra edən Lesli Marsell atəş səslərini eşidən kimi müqavimət təşkil etməyə çalışdı. O, qorxuya düşmüş mülki şəxsləri təhlükəsiz yerə topladı, darvazanın qıfılını güllə ilə açmağı əmr etdi və mövcud bütün tapançaları, hətta daktiloskopiya şöbəsində saxlanılan silahları belə topladı.

Bir neçə əməkdaşını silahlandırdıqdan sonra Marsell binanın damına qalxaraq qonşuluqdakı tikinti kranından atəş açan yeganə snayperi zərərsizləşdirmək qərarına gəldi.

Taktiki baxımdan plan düzgün idi. Lakin polis qərargahının damı müavinin çəkisinə tab gətirmədi və gurultu ilə çökdü. Marsell təxminən doqquz metr hündürlükdən aşağı düşərək ağır xəsarət aldı.

Damın çökməsinin səbəbi də sadə idi: hökumət illər ərzində öz binalarının texniki xidmətinə və təmirinə kifayət qədər vəsait ayırmamışdı.

Bundan sonra paytaxtın mərkəzində polis tərəfindən hər hansı mütəşəkkil müqavimət göstərilməsi faktiki olaraq dayandı.

Parlamentin ələ keçirilməsi və baş nazirin girov götürülməsi

Polis qərargahı alovlar içində yanarkən, Bəlal Abdullanın komandanlıq etdiyi 36 silahlı şəxs parlamentin yerləşdiyi və “Qırmızı ev” (Red House) adlanan binaya maneəsiz daxil oldu.

Saat 17:45-də nazir Cozef Toni parlamentdə çıxış edirdi. O, siyasi rəqibi Trevor Sudamaya istehza ilə “Sizin lideriniz kimdir?” sualını ünvanlamışdı. Elə həmin an silahlı şəxslər “Allahu Əkbər!” qışqırıqları ilə zala daxil oldular.

Onlar baş naziri axtarır, “Robbi haradadır?” və “Sello haradadır?” deyə qışqırırdılar. Sonuncu müraciət milli təhlükəsizlik naziri Selvın Riçardsona aid idi.

Baş nazirin mühafizəçiləri, serjant Stiv Moris və konstebl Deyv Pilqrim onu yerə yıxaraq öz bədənləri ilə qorumağa çalışdılar.

Onların əlində, baş nazir də daxil olmaqla, cəmi üç ədəd 9 millimetrlik Browning tapançası və ümumilikdə 39 patron var idi. Başqa sözlə, hər silah üçün bir daraq patron.

Qarşı tərəfin atəş gücünü nəzərə alan mühafizəçilər müqavimət göstərməmək qərarına gəldilər. Bu, həmin şəraitdə yeganə ağıllı seçim idi.

Bəlal Abdulla polis əməkdaşlarının paltarlarını soyunduraraq onları alt paltarında döydürməyi əmr etdi. Baş nazir Robinson isə bağlandı, ağzı elə tıxandı ki, az qala boğulacaqdı.

Üsyançılar baş nazirin üzünə ratsiya tutaraq ondan orduya atəşi dayandırmaq əmri verməsini tələb etdilər.

Robinson isə tarixin yaddaşında qalan cavabını verdi:

“Bu adamlar qatillər və cəlladlardır. Bütün gücünüzlə hücuma keçin!”

Bu sözlərindən sonra həm o, həm də nazir Riçardson ayaqlarından güllə yarası aldılar.

Televiziya efirində elan edilən qondarma qələbə

Üsyançıların üçüncü qrupu ölkənin yeganə televiziya kanalı olan Trinidad and Tobago Television (TTT) və qonşuluqdakı radio stansiyasını ələ keçirdi.

Həmin binalarda ümumiyyətlə mühafizə yox idi.

Saat 18:20-də Yasın Əbu Bəkr canlı efirdə göründü. Onun bəyanatı qısa və konkret idi: hökumət devrilib, baş nazir həbs olunub, ordu isə tamamilə üsyançıların tərəfindədir.

O, həmçinin əhalini zorakılıqdan çəkinməyə və mağazaları qarət etməməyə çağırdı.

Lakin Trinidad sakinləri siyasi bəyanatların sətiraltı mənasını oxumağı yaxşı bacarırdılar. Əbu Bəkrin televiziyadakı çağırışı dərhal kütləvi talanların başlanması üçün verilmiş rəsmi siqnal kimi qəbul edildi.

Əbu Bəkrin ordunun çevrilişi dəstəklədiyi barədə açıqlaması isə sadəcə təbliğat idi.

Polkovnik Ralf Braun həmin vaxt həqiqətən də Milli stadionda idi. Ancaq o, futbol matçında dəvət olunmuş şərhçi kimi iştirak edirdi.

Şəhərin mərkəzindən tüstünün qalxdığını görən Braun dərhal stadionun mikrofonundan istifadə edərək bütün hərbçilərə təcili şəkildə hərbi bazaya qayıtmaq əmri verdi.

200-dən çox əsgərin matça daxil olmaq üçün rəsmi buraxılışı olduğundan ordu Karib hövzəsi tarixində görünməmiş sürətlə səfərbər olundu.

Kazarmalarda televiziyadan ordunun islamçı çevrilişi dəstəklədiyi barədə məlumatı eşidən zabitlərin peşəkar qəzəbi sərhəd tanımırdı.

Ordunun isə xroniki nəqliyyat çatışmazlığı vardı. Əsgərlər paytaxtın mərkəzinə çatmaq üçün şəxsi avtomobilləri və yerli elektrik şirkətinə məxsus parlaq sarı yük maşınlarını müsadirə etməli oldular.

Saat 19:30-a qədər mayor Piter Cozef 38 əsgərlə birlikdə Ədliyyə Sarayına çataraq “Qırmızı ev”i mühasirəyə aldı və atışmaya başladı.

Polis özünü bölmələrə qapadır, paytaxt qarətə məruz qalır

Ölkə üzrə formal olaraq 4 mindən çox əməkdaşı olan polis qüvvələri isə vahid strateji qərar qəbul etdi: polis bölmələrində möhkəmlənmək və küçələrə çıxmamaq.

Polis rəhbərliyi küçələrə çıxmağın həddindən artıq təhlükəli olduğunu, çünki qarətçilərin sayca onlardan çox olduğunu əsas gətirərək rəsmi şəkildə geri çəkilməyi seçdi.

Növbəti 20 saat ərzində hüquq-mühafizə orqanlarının küçələrdə görünməməsi paytaxtı kriminal özbaşınalıq zonasına çevirdi. Burada mallar puldan istifadə edilmədən, sadəcə bir sahibdən digərinə keçirdi.

“Camaat”a bağlı dəstələrin üzvləri müsəlman geyimində küçələrdə açıq şəkildə gəzərək kütləyə hansı mağazaların qarət edilməli və yandırılmalı olduğunu göstərirdilər.

İğtişaşlar, yanğınlar və talanlar nəticəsində infrastruktura 450 milyon Trinidad dolları həcmində ziyan dəydi. Yüzlərlə özəl müəssisə məhv edildi və onların bir çoxu bir daha fəaliyyətini bərpa edə bilmədi.

Bu xaos fonunda üsyanın ən absurd hadisələrindən biri də baş verdi.

Polisin elit xüsusi əməliyyat bölməsinin yeddi əməkdaşı parlamentin yaxınlığındakı tikinti kranına özbaşına qalxaraq «Qırmızı ev»ə doğru nizamsız atəş açmağa başladılar. Eyni zamanda açıq polis radioəlaqə kanalında öz baş nazirlərini söyürdülər.

Onlar yalnız Hərbi Dəniz Qüvvələrinin xüsusi təyinatlıları atəşi dayandırmasalar, helikopterdən istifadə edərək onları fiziki olaraq zərərsizləşdirəcəkləri barədə xəbərdarlıq etdikdən sonra atəşi kəsdilər.

Doğrudur, hərbçilər patrul üçün milli helikopter xidmətinə məxsus mülki Sikorsky S-76 helikopterlərindən istifadə edirdilər. Parlaq narıncı-ağ rəngə boyanmış bu helikopterlər mavi səmada asanlıqla seçilirdi və əslində ideal hədəf təsiri bağışlayırdı. Amma hər halda, hədə-qorxu öz işini gördü.

Hərbi koordinasiya: komandirin qayınanası xəbər verir

Ümumilikdə hərbi bölmələr arasında koordinasiya teatr tamaşasını xatırladırdı.

Trinidad və Tobaqonun Sahil Mühafizəsi (TTCG) dövlət çevrilişi barədə Müdafiə Nazirliyindən deyil, öz komandiri Riçard Kelşollun qayınanasından xəbər tutmuşdu.

Kelşoll dərhal üç ən böyük gəmini döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirdi. Halbuki CG-4 yalnız tam sakit sularda üzə bilirdi, CG-5 gəmisinin isə cəmi bir işlək mühərriki vardı.

Karib Birliyinə (CARICOM) daxil olan regional müttəfiqlər çevrilişə sürətlə reaksiya verərək öz hərbi qüvvələrini döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirdilər. Lakin sonradan məlum oldu ki, onların nə radiostansiyaları, nə də hər hansı ciddi əməliyyat keçirmək üçün kifayət qədər döyüş sursatı var.

ABŞ isə danışıqlar üzrə beş mütəxəssis və dinləmə avadanlığı göndərdi. Onlar yalnız iyulun 29-da DC-8 təyyarəsi ilə adaya çatdılar.

Karib ölkələrinin hərbçiləri isə adaya avqustun 3-də, üsyanın təslim olmasından düz üç gün sonra gəlib çıxdılar.

Altı günlük mühasirə və amnistiya sənədi

Üsyançılarla danışıqlar altı gün davam etdi.

Ordu parlamentin qalın divarlarına qarşı İsrail istehsalı B-300 tank əleyhinə qumbaraatanlardan istifadə edərək arabir atəş açırdı. Bu zaman girov götürülməyən mülki nazirlər Kemp-Ogden hərbi bazasında toplaşmışdılar.

Prezident Həsənəlinin ölkədə olmaması səbəbindən dövlət başçısının səlahiyyətlərini Emmanuel Karter icra edirdi.

Üsyançılar girov götürdükləri siyasətçiləri silah gücünə baş nazir Robinsonun istefası və Uinston Dukeranın müvəqqəti baş nazir təyin olunması barədə hüquqi sənədi imzalamağa məcbur etdilər.

Dukeran ordunun tələblərini çatdırmaq üçün azad edildi. Lakin bundan əvvəl o, parlamentin pilləkənlərində uzanmağa məcbur edilmişdi. Bəlal Abdulla isə ordu hücuma keçəcəyi təqdirdə parlament üzvlərini məhəccərdən aşağı atmaqla hədələyirdi.

Sonradan həkimlər Dukerana güclü sakitləşdirici preparatlar verməli oldular.

Əbu Bəkr isə bununla kifayətlənməyərək özünü yeni milli təhlükəsizlik naziri təyin etdirmək istəyirdi. O, hətta bunun üçün xüsusi senator kvotasından istifadə edilməsini tələb edirdi.

Girovları xilas etmək üçün Karter üç mülki hüquqşünasa – Martin Deyli, Fayard Hüseyn və Maykl De La Bastidə təcili şəkildə rəsmi dövlət amnistiyası sənədi hazırlamağı tapşırdı.

Sənəd parlamentə hökumət kəşfiyyatının illərlə mənasız şəkildə izlədiyi həmin anqlikan keşişi Nolli Klark vasitəsilə çatdırıldı.

Amnistiya sənədini alan üsyançılar təslim olmaq əvəzinə yeni tələblər irəli sürməyə başladılar. Məsələn, hökumətdən dövlət çevrilişində və polis əməkdaşının qətlində istifadə etdikləri odlu silahların saxlanılması üçün onlara dərhal rəsmi lisenziyalar verilməsini tələb etdilər.

Nəhayət, 1990-cı il avqustun 1-də girovlar azad edildi, üsyançılar isə silahlarını yerə qoydular.

Hadisələr nəticəsində 24 nəfər öldü, 231 nəfər ağır yaralandı.

Bu məqamda məntiqin qalib gəlməsi və cinayətkarların həbsxanaya göndərilməsi gözlənilirdi. Lakin söhbət Karib hövzəsinin siyasi tarixindən gedirdi.

Üsyançılar həbs edilsələr də, yerli məhkəmələr imzalanmış amnistiya sənədinin mövcudluğunu əsas gətirərək onların azadlığa buraxılmasına qərar verdilər.

Sonradan Böyük Britaniyanın Londondakı ən yüksək məhkəmə instansiyası – Məxfi Şura (Privy Council) amnistiyanı etibarsız hesab etdi. Çünki silahlılar sənədi aldıqdan sonra da yeni tələblər irəli sürməklə onun şərtlərini pozmuşdular.

Buna baxmayaraq, heç bir dövlət məmuru onların yenidən həbs olunması üçün addım atmadı. Yerli məhkəmə sistemi belə bir qərarın prosessual normalardan “qəbuledilməz sui-istifadə” olacağını bildirdi.

Terrorçulardan siyasi tərəfdaşlara

1991-ci ildə keçirilən növbəti parlament seçkilərində Robinsonun rəhbərlik etdiyi NAR hökuməti ağır məğlubiyyətə uğradı. Partiya parlamentdə 31 mandat itirərək cəmi iki yerlə kifayətləndi.

Yasın Əbu Bəkr və “Camaat əl-Müslimin” isə nəinki cəzadan yayındılar, hətta zamanla kifayət qədər nüfuzlu siyasi qüvvəyə çevrildilər.

Təşkilat paytaxtda 21 küçə kriminal qruplaşmasına nəzarət edirdi. Bu dəstələr əsas siyasi partiyalar tərəfindən seçkilər zamanı “seçki əzələsi” rolunda istifadə olunurdu. Əvəzində isə onlara sərfəli dövlət müqavilələri və müxtəlif iqtisadi imkanlar verilirdi.

Parlamentini ov tüfəngləri ilə silahlanmış yüzdən çox radikalın hücumundan qoruya bilməyən dövlət sonda belə bir nəticəyə gəlmişdi: vergi ödəyicilərinin pulu hesabına onların sədaqətini satın almaq daha təhlükəsizdir.

Altı gün davam edən bu çevrilişin paradoksları ölkənin müasir siyasi mənzərəsinin formalaşmasına ciddi təsir göstərdi.

Səriştəsiz bürokratiyanın, mütəşəkkil cinayətkarlığın və dini ekstremizmin bir-birinə qovuşması Trinidadda dərin kölgə dövlətinin yaranmasına səbəb oldu. Burada siyasətçilər sistemin normal fəaliyyət göstərdüyü görüntüsünü qorumaq naminə amnistiya almış terrorçularla belə, danışıqlar aparmağa məcbur qalırdılar.

Beləliklə, 114 silahlı şəxsin altı gün ərzində bir dövləti necə iflic vəziyyətinə sala bilməsi təkcə dini radikalizmin deyil, həm də dövlət idarəçiliyində məsuliyyətsizliyin, korrupsiyanın, institusional zəifliyin və siyasi riyakarlığın nə qədər təhlükəli nəticələr doğura biləcəyinin tarixi nümunəsinə çevrildi.

Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az
İstinad: Sanjay Badri-Maharaj, “Trinidad 1990: The Caribbean’s Islamist Insurrection” (2020).