- Sakit okeanın ən dərin ərazilərində, Marian çökəkliyində, Kuril-Kamçatka və Aleut çökəkliklərinin dibində indiyədək məlum olan ən dərinlikdə yaşayan heyvanlar birliyi aşkar edilib. Çin sualtı aparatı ilə aparılan tədqiqatlarda alimlər təxminən 2500 kilometr məsafəyə yayılan, 5800–9533 metr dərinliklərdə yerləşən nəhəng ekosistem müəyyən ediblər.
Bu canlılar birliyini qeyri-adi edən təkcə miqyası deyil, həm də növ müxtəlifliyidir. Hətta Marian çökəkliyinin təxminən 10 kilometr dərinliyində belə minlərlə canlıya rast gəlinib. Onların arasında əhəngli borucuqlarda yaşayan çoxqıllı dəniz qurdları, ikitaylı molyusklar, xərçəngkimilər, sərbəst üzən dəniz qurdları, holoturiyalar (dəniz xiyarları), lələkşəkilli dəniz zanbaqları və digər onurğasızlar var.
Bu kəşf bir daha göstərir ki, okeanın ən qaranlıq və əlçatmaz guşələri belə həyat üçün yararlı ola bilər.
Günəş işığı olmadan həyat necə mövcuddur?
Bu canlıların yaşadığı mühit Yer üzündəki əksər ekosistemlərdən tamamilə fərqlənir. Təxminən 10 kilometr dərinlikdə günəş işığına rast gəlinmir. Buna görə də burada həyatın enerji mənbəyi fotosintez deyil, xemosintezdir.
Xemosintez bəzi mikroorqanizmlərin qeyri-üzvi maddələrin kimyəvi reaksiyalarından enerji əldə edərək üzvi maddələr yaratması prosesidir. Başqa sözlə, bu ekosistemdə həyatın mövcudluğu birbaşa Günəşdən gələn enerjidən deyil, kimyəvi birləşmələrdə toplanmış enerjidən asılıdır.
- Tədqiqatçıların diqqətini xüsusilə dəniz dibindəki çatlardan sızan metan cəlb edib. İzotop analizləri göstərir ki, bu metanın mühüm hissəsi çöküntülərdə toplanmış üzvi maddələrin mikroorqanizmlər tərəfindən parçalanması nəticəsində yaranır.
Metan və hidrogen-sulfid kimi birləşmələrdən enerji əldə edən mikroblar ekosistemin qida zəncirinin əsasını təşkil edir. Daha iri orqanizmlər isə birbaşa və ya dolayı yolla həmin mikroorqanizmlərdən qidalanırlar.
Beləliklə, okeanın qaranlıq dərinliklərində də mürəkkəb qida əlaqələri formalaşır. Burada həyatın davam etməsi üçün Günəş işığına ehtiyac yoxdur — əsas şərt enerji verən kimyəvi maddələrin və onları mənimsəyə bilən orqanizmlərin mövcudluğudur.
Yer üzünün ən dərin nöqtələrində aparılan tədqiqatlar
- Tədqiqatçılar ötən il Sakit okeanın qərb hissəsində yerləşən dərin okean çökəkliklərində 23 dəfə sualtı eniş həyata keçiriblər. Bu çökəkliklər Yer kürəsinin ən mürəkkəb geoloji zonalarından birində yerləşir.
Sakit okeanın qərb kənarı boyunca uzanan bu dərinliklər litosfer tavalarının qarşılıqlı hərəkəti nəticəsində formalaşıb. Bir tektonik tava digərinin altına doğru hərəkət etdikdə dərin okean çökəklikləri yaranır. Eyni proseslər regionda güclü zəlzələlərə və vulkanik fəallığa da səbəb olur.
Belə ərazilərin öyrənilməsi olduqca çətindir. Böyük su təzyiqi, tam qaranlıq, aşağı temperatur və insanın birbaşa müşahidə imkanlarının məhdudluğu tədqiqatçılardan xüsusi texnologiyalar tələb edir. Buna görə də pilotsuz və uzaqdan idarə olunan sualtı aparatların əhəmiyyəti getdikcə artır.
Yeni müşahidələr alimlərə dərin okean ekosistemlərinin necə formalaşdığını, hansı enerji mənbələrindən istifadə etdiyini və müxtəlif canlıların bu ekstremal şəraitə necə uyğunlaşdığını daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Okeanın dibində düşündüyümüzdən daha çox həyat ola bilər
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, xemosintezə əsaslanan ekosistemlər okeanların dərinliklərində əvvəllər güman ediləndən daha geniş yayılmış ola bilər.
- Dünya okeanının böyük hissəsi hələ də ətraflı öyrənilməyib. Onun dərinlikləri qurudan qat-qat geniş əraziləri əhatə edir və bu ərazilərdə elmə məlum olmayan çoxsaylı canlı növlərinin yaşaması mümkündür.
Bu kəşf həm də həyatın mövcudluğu üçün zəruri şərtlər barədə təsəvvürlərimizi genişləndirir. Əgər Yer kürəsində günəş işığının çatmadığı, yüksək təzyiqin hökm sürdüyü mühitdə mürəkkəb canlı birlikləri yarana bilirsə, deməli, həyatın mövcudluğu üçün potensial şərait yalnız Yer səthinə bənzər ərazilərlə məhdudlaşmaya bilər.
Yadplanetli okeanlarda da həyat ola bilərmi?
Alimlərin diqqətini çəkən ehtimallardan biri də Yupiterin peyki Europa və Saturnun peyki Enseladla bağlıdır. Bu göy cisimlərinin buz örtüyünün altında maye su okeanlarının mövcud olduğuna dair ciddi elmi dəlillər var.
Həmin okeanlarda Günəş işığına çıxış son dərəcə məhdud olsa da, su ilə süxurlar arasındakı kimyəvi reaksiyalar potensial enerji mənbəyi yarada bilər. Əgər belə mühitlərdə həyat üçün zəruri kimyəvi maddələr, enerji və digər uyğun şərtlər mövcuddursa, xemosintezə bənzər proseslərə əsaslanan ekosistemlərin yaranması nəzəri cəhətdən mümkündür.
Təbii ki, bu, Europa və ya Enseladda həyatın artıq aşkar edildiyi anlamına gəlmir. Hələlik orada canlı orqanizmlərin mövcudluğunu təsdiqləyən birbaşa sübut yoxdur. Lakin Yer okeanlarının dərinliklərində aparılan tədqiqatlar alimlərə belə mühitlərdə həyatın hansı şəraitdə yarana və davam edə biləcəyini anlamaq üçün mühüm məlumatlar verir.
Nəticə etibarilə, okeanın qaranlıq dərinliklərində aşkar edilən bu canlılar birliyi elmin qarşısında yeni suallar açır: Günəşsiz mühitlərdə həyat nə qədər geniş yayıla bilər? Yer kürəsinin hələ öyrənilməmiş dərinliklərində bizi hansı canlılar gözləyir? Bəlkə də bu gün okeanın dibində öyrəndiklərimiz gələcəkdə başqa planetlərdə həyat axtarışının əsas istiqamətlərindən birini müəyyənləşdirəcək.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az