1927-ci il oktyabrın 26-da Parisdə uzun sürən məhkəmə prosesindən sonra andlılar məhkəməsi anarxist, yəhudi əsilli Samuil (Şolom) İsaakoviç Şvartsbardı Ukrayna liderlərindən biri Simon Petlyuranı güllələdiyinə görə bəraət qazandırdı.

Şvartsbard Ukraynada yəhudi qırğınları zamanı, demək olar ki, bütün qohumlarını itirmişdi. Sonradan Fransanın paytaxtına köçmüş, sakit həyat sürərək saat ustası kimi çalışmış, kitablar yazmışdı. Ta ki Petlyura ilə qarşılaşana qədər… Həmin andan sonra onun əvvəlki kimi yaşaya bilməyəcəyini düşündüyü deyilir. Hadisələrin rəsmi versiyası belədir.

1926-cı il mayın 25-də Parisdə Sen-Mişel bulvarı ilə Rasin küçəsinin kəsişməsində Şvartsbard Petlyuraya ukraynaca müraciət edir, onun həqiqətən Petlyura olduğuna əmin olduqdan sonra revolverindən beş dəfə atəş açır.

O, polisin gəlməsini sakitcə gözləyir, silahını təhvil verir və qanlı qatil üzərində hökm çıxardığını bəyan edir. Polis bölməsində ona öldürdüyü şəxsin məhz Petlyura olduğu bildirildikdə isə sevinc və rahatlıq hissi ilə polis əməkdaşının əlini sıxdığı söylənilir.

Deyilənə görə, məhkəmədə təqdim olunan digər sübutlarla yanaşı, qırğınların qurbanı olmuş bir qadın da ifadə verib. O, üst geyimini açaraq andlılar qarşısında kəsilmiş döşünü nümayiş etdirib. Bu mənzərənin məhkəmə üzvlərinə güclü təsir göstərdiyi bildirilir. Onlar qarşılarında Petlyuranın ordusunun törətdiyi vəhşiliklərin dəhşətli nəticələrini görürdülər.

Hakim Ukrayna Xalq Respublikasının məhkəmələrinin bu konkret cinayətə görə neçə nəfəri cəzalandırdığını soruşanda isə cavabın sıfır olduğu iddia edilir.

Maraqlıdır ki, Samuil Şvartsbard özünü anarxist hesab edirdi. O, Parisdə Nestor Maxno ilə dostluq edirdi. Müdafiəsini isə üç fransalı vəkil həyata keçirirdi.

Andlıların cavab verməli olduğu əsas sual belə idi: baş verənlərə görə Petlyura məsuliyyət daşıyırdımı?

Müxtəlif mənbələrdə yazılır ki, məhkəmə Petlyuranın qəti antisemit olmadığı qənaətinə gəlsə də, Ukrayna ordusunun ali baş komandanı və təşkilatçısı kimi onun tabeliyindəki qüvvələrin törətdiyi əməllərə görə məsuliyyət daşıdığı fikri müdafiə tərəfindən əsaslandırılmışdı. Ən mühüm məqam isə yəhudi əhalisinə qarşı törədilən cinayətlərin qarşısını almaq üçün təsirli tədbirlərin görülməməsi idi.

Bəsit görünən, amma son dərəcə ciddi bir sual ortaya çıxır: dövlətin və ordunun rəhbəri tabeliyindəki qüvvələrin törətdiyi cinayətlərin qarşısını ala bilmirsə və ya buna lazımi səviyyədə cəhd göstərmirsə, məsuliyyətdən yayına bilərmi?

Kaş, bu prinsip hər yerdə eyni qətiyyətlə tətbiq oluna biləydi!

Vertinskinin xatirələrindəki dəhşətli səhnə

Məşhur müğənni Aleksandr Vertinski məhkəmə haqqında yazarkən hadisəni belə təsvir edirdi:

“Onu balacaboy, arıq bir dərzi və ya saat ustası öldürmüşdü. Vinnitsadan, yoxsa Berdıçevdən olan Şvartsbard adlı bir nəfər… Küçədə Petlyuranı görmüş, tanımış və güllələmişdi.

Onu andlılar məhkəməsində mühakimə edirdilər. Əlbəttə, bəraət alacağına heç kim inanmırdı. Çünki Fransa məhkəmələrinin yalnız sevgi və ya qısqanclıq zəminində törədilən qətllərə görə bəraət verdiyi düşünülürdü.

Lakin məhkəmədə bu balacaboy insanın müdafiəsi üçün könüllü şahidlər peyda oldular. Onlar hakimlərin qarşısında Ukraynada atamanın törətdiyi vəhşiliklərin elə bir mənzərəsini açdılar ki, fransız hakimlər tərəddüd etməyə başladılar.

Hakimlərin qarşısından kimlər keçmədi! Petlyuranın atalarını, analarını güllələdiyi, qızlarını zorladığı, körpələri oda atdığı insanlar…

Sonuncu şahid bir qadın idi.

— Məndən bu adamın mənə nə etdiyini soruşursunuz? — deyə qadın göz yaşları içində bildirdi.

— Baxın!..

O, köynəyini cırdı və fransız hakimlər qadının hər iki döşünün kəsildiyini gördülər.

Şvartsbard bəraət aldı”.

Bəs sovet kəşfiyyatının izi vardımı?

Bu hadisənin ətrafında başqa bir versiya da dolaşır.

Yazılanlara görə, Şvartsbardı Parisdə dəfələrlə sovet kəşfiyyatının rezidenti və ya agenti olmaqda şübhəli bilinən bir şəxslə birlikdə görüblər. Lakin bu iddianı təsdiqləyən ciddi şahid ifadələri və ya sənədlər barədə etibarlı məlumat yoxdur.

Mənbələrdə əsasən bir teleqramdan bəhs edilir. Şvartsbardın həyat yoldaşına göndərdiyi deyilən həmin teleqramda o, həyatının əsas məqsədini nəhayət bu gün həyata keçirəcəyini bildirirmiş.

Bəs bu, sadəcə şəxsi qərarını ifadə edən mesaj idi, yoxsa hansısa gizli əməliyyatın şifrələnmiş xəbərdarlığı?

Bu suala qəti cavab vermək üçün kifayət qədər sübut yoxdur. Buna görə də Şvartsbardın sovet kəşfiyyatı ilə əlaqəsi məsələsi təsdiqlənmiş fakt kimi deyil, tarixi mübahisə doğuran versiya kimi qiymətləndirilməlidir.

Samuil Şvartsbard 51 yaşında Cənubi Afrikada ürəyin dayanması nəticəsində vəfat edib. O, həyatının son dövründə oradan Fələstinə getməyə çalışsa da, Britaniya hakimiyyəti onun ölkədən çıxmasına icazə verməyib.

Tarix bəzən yalnız baş verən hadisələri deyil, həm də cəmiyyətlərin hansı cinayətlərə göz yumduğunu, hansı məsuliyyət prinsiplərini müdafiə etdiyini və ədalətin hansı hallarda gecikdiyini göstərir. Şvartsbard işi də məhz buna görə bu günədək mübahisə doğurur.
Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az
Müəllif: İqor Repeşko

Fotoda: Samuil Şvartsbard və vəkilləri. Dövrün məhkəmə ənənəsinə uyğun olaraq, vəkillər hakimlərin və andlıların qarşısında mantiyada dayanırlar.